Nếu bạn nằm trên giường mà lo tối nay sẽ được bao nhiêu điểm, sáng ra mở máy trước cả khi mở mắt cho tỉnh, và thấy điểm thấp là cả ngày uể oải, thì việc theo dõi giấc ngủ đang làm hại giấc ngủ. Các nhà nghiên cứu giấc ngủ đã mô tả hiện tượng người dùng thiết bị theo dõi trở nên căng thẳng vì muốn có dữ liệu ngủ "hoàn hảo", và một số người gọi nó là orthosomnia.
Bài này giúp bạn nhận ra dấu hiệu, giảm dần mức theo dõi mà không phải bỏ ngay, quay lại theo dõi ở mức nhẹ khi đã ổn, và biết khi nào cần gặp bác sĩ. Bài không thay thế tư vấn chuyên môn; nếu bạn mất ngủ kéo dài hoặc lo âu ảnh hưởng tới cuộc sống, hãy tìm tới bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Vì sao đo giấc ngủ lại có thể làm khó ngủ hơn
Giấc ngủ là một trong số ít việc càng cố càng khó làm. Bạn có thể ép mình chạy thêm một vòng, đọc thêm một trang, nhưng không thể ép mình ngủ. Khi đi ngủ kèm theo một mục tiêu, như phải đủ bảy tiếng, phải có hơn một tiếng ngủ sâu, phải đạt điểm tám mươi, thì cái đầu vốn cần buông lỏng lại bắt đầu canh chừng chính nó.
Thiết bị theo dõi có thể vô tình đẩy theo hướng đó. Điểm số hằng ngày, biểu đồ màu sắc, lời khen khi ngủ tốt và lời nhắc khi ngủ kém tạo ra cảm giác có bài kiểm tra mỗi đêm. Với người vốn hay lo hoặc cầu toàn, bài kiểm tra ấy dễ thành nỗi bận tâm thường trực.
Một vòng lặp hay gặp: một đêm điểm thấp, sáng ra lo, tối hôm sau đi ngủ sớm hơn để bù, nằm lâu không ngủ được, điểm lại thấp, lo thêm. Trong khi nếu không có con số, đêm đầu tiên có thể chỉ là một đêm bình thường hơi kém và sẽ qua.
Dấu hiệu việc theo dõi đang lấn sang giấc ngủ
Đọc danh sách dưới đây và đếm xem bao nhiêu điều đúng với bạn trong một tháng gần đây:
- Mở xem điểm giấc ngủ ngay khi vừa thức dậy, trước cả khi ra khỏi giường.
- Cảm giác về buổi sáng thay đổi theo con số: điểm cao thấy khoẻ, điểm thấp thấy mệt, dù trước khi xem bạn thấy bình thường.
- Nằm trên giường nghĩ về điểm của đêm nay, hoặc tính xem còn mấy tiếng nữa là phải dậy.
- Thay đổi giờ đi ngủ, kiêng khem, hay mua thêm đồ dùng chỉ để nâng điểm, không phải vì thấy cơ thể cần.
- Thấy bực hoặc lo khi quên đeo thiết bị, coi như đêm đó "mất dữ liệu".
- So điểm ngủ của mình với người thân, bạn bè, hoặc với số liệu trung bình trong ứng dụng.
- Đọc rất nhiều về các giai đoạn giấc ngủ và lo mình thiếu giai đoạn nào đó.
Nếu thấy ba điều trở lên đúng với mình, đó là tín hiệu nên giảm mức theo dõi. Một hai điều thì chưa cần lo, nhưng nên để ý xem chúng có tăng lên không. Điều quan trọng nhất trong danh sách là điều thứ hai: khi con số quyết định cảm giác của bạn thay vì phản ánh nó, việc đo đã đi ngược mục đích.
Ba nấc giảm mức theo dõi
Không cần chuyển ngay từ theo dõi mọi thứ sang bỏ hẳn. Có thể đi xuống từng nấc, mỗi nấc giữ hai đến bốn tuần rồi xem cảm giác ra sao.
| Nấc | Làm gì | Còn giữ lại gì |
|---|---|---|
| Nấc 1: bớt nhìn | Tắt thông báo tóm tắt giấc ngủ buổi sáng, chỉ xem tổng kết mỗi Chủ nhật | Vẫn đeo thiết bị, dữ liệu vẫn được lưu |
| Nấc 2: bớt đo | Bỏ theo dõi giai đoạn ngủ và điểm số, chỉ ghi tay giờ lên giường và giờ thức dậy | Nhịp ngủ theo tuần, không còn điểm |
| Nấc 3: nghỉ hẳn | Tháo thiết bị khi ngủ, không ghi gì trong một khoảng thời gian | Chỉ còn cảm giác ban ngày của bạn |
| Quay lại | Sau khi đã ổn, nếu muốn, bắt đầu lại từ nấc 2 thay vì nấc đầy đủ | Theo dõi ở mức nhẹ nhất vẫn có ích |
Nhiều người thấy nấc 1 đã đủ: chỉ cần không còn con số chờ sẵn mỗi sáng, cảm giác thức dậy trở lại là của mình. Nếu đã xuống nấc 3 mà vẫn nằm lo về giấc ngủ, có thể vấn đề không còn nằm ở thiết bị, và đó là lúc nên nói chuyện với bác sĩ.
Một tuần nghỉ đo: làm gì thay thế
Khi tháo thiết bị hay ngừng ghi, khoảng trống buổi sáng và buổi tối có thể khiến bạn bứt rứt. Lấp nó bằng những việc nhẹ:
- Sáng dậy, thay vì mở máy, uống một cốc nước và đứng ở cửa sổ hoặc ban công vài phút.
- Tự hỏi một câu duy nhất: hôm nay mình thấy thế nào. Không ghi, không chấm.
- Ban ngày, để ý những dấu hiệu cụ thể như có buồn ngủ khi ngồi họp không, chứ không cố nhớ đêm qua ngủ ra sao.
- Buổi tối, giữ nếp đi ngủ quen thuộc của bạn, nhưng không đặt mục tiêu giờ ngủ được bao nhiêu.
- Nếu nằm mãi không ngủ, rời giường làm một việc yên tĩnh trong ánh sáng dịu, quay lại khi buồn ngủ.
- Cuối tuần, viết vài dòng về cảm giác chung của cả tuần. Đó là bản tổng kết duy nhất.
Một tuần nghỉ đo không làm bạn mất gì đáng kể. Dữ liệu một tuần thiếu không làm hỏng bức tranh dài hạn, còn sự nhẹ nhõm thu được có khi đáng giá hơn mọi biểu đồ.
Đổi câu hỏi buổi sáng: từ "được bao nhiêu điểm" sang "hôm nay cần gì"
Phần lớn nỗi lo về giấc ngủ bắt đầu từ câu hỏi đầu tiên trong ngày. Khi câu hỏi là "đêm qua được bao nhiêu điểm", cả buổi sáng xoay quanh việc chấm lại đêm đã qua, một việc bạn không thể sửa được nữa. Đổi câu hỏi sang một câu hướng về ngày đang tới giúp chuyển sự chú ý từ quá khứ sang hiện tại.
Vài câu hỏi thay thế mà nhiều người thấy dễ dùng: hôm nay mình cần nghỉ thêm lúc nào không, việc nào khó nhất hôm nay nên làm vào buổi sáng khi còn tỉnh, tối nay mình muốn kết thúc ngày ra sao. Những câu này không cần dữ liệu để trả lời, và câu trả lời dẫn tới việc làm được ngay.
Nếu đêm qua thật sự ngủ ít, câu hỏi "hôm nay cần gì" vẫn có câu trả lời thực tế: uống nước, ra ngoài trời vài phút cho có ánh sáng ban ngày, tránh lái xe đường dài nếu thấy buồn ngủ, xếp việc cần tập trung vào lúc tỉnh nhất. Đó là cách chăm sóc bản thân sau một đêm kém, hữu ích hơn nhiều so với nhìn một biểu đồ màu đỏ.
Ai nên thận trọng hơn với việc theo dõi giấc ngủ
Người hay lo âu. Người vốn có xu hướng lo lắng dễ biến con số thành thêm một chuyện để lo. Nếu đã từng được chẩn đoán rối loạn lo âu, nên hỏi bác sĩ trước khi theo dõi chi tiết.
Người cầu toàn. Người muốn mọi thứ phải đạt mức tốt nhất dễ coi điểm giấc ngủ là mục tiêu cần chinh phục. Với họ, theo dõi ở mức nhẹ nhất, chỉ giờ ngủ giờ dậy, thường an toàn hơn.
Người đang trải qua giai đoạn khó khăn. Mất việc, ly hôn, mất người thân, chăm người bệnh: giấc ngủ xáo trộn là phản ứng thường gặp. Đo đếm trong giai đoạn này hiếm khi giúp, và có thể thêm cảm giác thất bại.
Người đang điều trị mất ngủ. Nếu bác sĩ đang hướng dẫn bạn một phương pháp điều trị, hãy hỏi bác sĩ nên ghi chép gì và có nên dùng thiết bị đeo không. Đừng tự thêm theo dõi ngoài hướng dẫn.
Quay lại theo dõi mà không rơi vào vòng cũ
Sau vài tuần nghỉ, có người muốn theo dõi lại, vì tò mò hoặc vì muốn xem một thay đổi trong lối sống có tác dụng không. Điều đó hoàn toàn được, miễn là đặt ranh giới từ trước. Ranh giới tốt nhất là viết ra mục đích cụ thể và thời hạn: ví dụ giả định, theo dõi giờ ngủ giờ dậy trong bốn tuần để xem việc chuyển ca làm có làm lệch nhịp không, hết bốn tuần thì dừng.
Khi quay lại, bắt đầu ở mức nhẹ nhất, tức hai cột giờ lên giường và giờ thức dậy, chưa bật điểm số. Chỉ xem dữ liệu một lần mỗi tuần, vào một giờ cố định ban ngày, không xem trên giường. Nếu sau hai tuần thấy mình lại bắt đầu nghĩ về con số khi nằm xuống, đó là dấu hiệu dừng lại sớm, không cần đợi hết thời hạn.
Cũng nên báo trước cho một người thân về kế hoạch này. Người ở cùng thường nhận ra dấu hiệu lo âu sớm hơn chính bạn: nhắc tới điểm ngủ nhiều trong bữa sáng, hay cầm điện thoại xem lúc nửa đêm. Nhờ họ nhắc khi thấy những dấu hiệu đó là một cách giữ ranh giới hiệu quả.
Khi nào cần tìm tới bác sĩ hoặc chuyên gia
Giảm theo dõi giúp được người lo vì con số, nhưng không giải quyết được mất ngủ có nguyên nhân khác. Nên đi khám nếu bạn khó ngủ hoặc hay thức giấc kéo dài nhiều tuần và ảnh hưởng tới ban ngày, nếu người ngủ cùng thấy bạn ngáy to kèm ngừng thở, hoặc nếu bạn buồn ngủ đến mức ngủ gật khi đang làm việc hay lái xe.
Nếu nỗi lo về giấc ngủ lan sang những chuyện khác, như lo lắng gần như cả ngày, khó tập trung, mất hứng thú với những việc trước đây thích, hoặc có lúc thấy bế tắc, hãy tìm tới bác sĩ hoặc chuyên gia sức khoẻ tâm thần. Đó không phải chuyện tự theo dõi có thể xử lý được.
Khi đi khám, bạn có thể mang theo dữ liệu đã có, nhưng nói rõ với bác sĩ rằng việc xem dữ liệu đã khiến bạn lo. Thông tin đó cũng là một phần quan trọng của câu chuyện giấc ngủ của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Orthosomnia có phải là bệnh không?
Đây là cách một số nhà nghiên cứu giấc ngủ gọi hiện tượng người dùng thiết bị theo dõi trở nên căng thẳng vì muốn có dữ liệu ngủ hoàn hảo, không phải một chẩn đoán chính thức. Nếu bạn thấy mình giống mô tả này và khó ngủ kéo dài, nên nói với bác sĩ.
Tháo đồng hồ khi ngủ có làm mất dữ liệu quan trọng không?
Với người khoẻ mạnh không có chỉ định theo dõi của bác sĩ, vài tuần không có dữ liệu giấc ngủ gần như không mất gì đáng kể. Nếu bác sĩ đang yêu cầu bạn theo dõi vì một bệnh cụ thể, hãy hỏi bác sĩ trước khi ngừng.
Làm sao để không mở điện thoại xem điểm ngay khi thức dậy?
Để điện thoại xa giường, dùng đồng hồ báo thức riêng, và tắt thông báo tóm tắt giấc ngủ. Đặt một việc thay thế ngay khi dậy, như uống nước hay mở cửa sổ, giúp phá phản xạ cũ.
Có nên dừng hẳn theo dõi giấc ngủ không?
Không nhất thiết. Nhiều người giữ được lợi ích khi chỉ ghi giờ lên giường và giờ thức dậy, bỏ điểm số và giai đoạn ngủ. Nếu ngay cả mức đó cũng làm bạn lo, nghỉ hẳn một thời gian là lựa chọn hợp lý.
Đêm nào ngủ kém thì có nên đi ngủ sớm hơn để bù không?
Đi ngủ quá sớm khi chưa buồn ngủ thường dẫn tới nằm lâu trên giường và lo thêm. Nhiều khuyến nghị chung gợi ý giữ giờ thức dậy ổn định và chỉ lên giường khi thấy buồn ngủ. Nếu mất ngủ kéo dài, hãy hỏi bác sĩ.
Người thân suốt ngày lo về điểm ngủ thì nên nói gì?
Nhẹ nhàng hỏi họ cảm thấy thế nào ban ngày, thay vì bàn về con số. Gợi ý thử một tuần chỉ xem tổng kết cuối tuần. Nếu nỗi lo kéo dài, ảnh hưởng sinh hoạt, khuyến khích họ đi khám, có thể đi cùng.