DeuDan.comĐều Đặn
Đọc lại dữ liệu sau 30, 90 ngày

Vẽ biểu đồ thói quen từ bảng tính: lưới ô màu, cột theo tuần, trung bình bảy ngày

Từ bảng tính một dòng một ngày, dựng lưới ô màu kiểu lịch, cột số ngày theo tuần và đường trung bình bảy ngày để đọc thói quen nhanh và đúng.

Person seen from behind at a home desk in Bắc Ninh on a rainy afternoon, laptop with a blank screen, mug and closed notebook beside it, window light

Ba kiểu biểu đồ đủ cho hầu hết việc đọc lại thói quen: lưới ô màu kiểu lịch để nhìn ngày nào có ngày nào không, cột theo tuần để thấy xu hướng, và đường trung bình bảy ngày cho những thói quen đo bằng số phút, số trang hay số cốc. Cả ba dựng được trong phần mềm bảng tính thông dụng mà không cần công cụ riêng.

Bài này đi từ cách chuẩn bị dữ liệu cho dễ vẽ, đến từng kiểu biểu đồ, cách chọn kiểu theo loại dữ liệu và những cách vẽ dễ đánh lừa chính mình. Tên các chức năng có thể khác nhau giữa các phần mềm và các phiên bản; bài mô tả theo nguyên lý, bạn tìm chức năng tương ứng trong phần mềm mình dùng. Số liệu là ví dụ giả định.

Khi nào cần biểu đồ, khi nào bảng là đủ

Với một tuần, bảng đánh dấu bảy ô đã cho thấy mọi thứ; vẽ biểu đồ chỉ tốn thêm thời gian. Biểu đồ bắt đầu có ích khi dữ liệu dài hơn khả năng nhìn một lần của mắt, thường là từ một tháng trở lên, hoặc khi bạn muốn so nhiều thói quen cùng lúc.

Biểu đồ có lợi thế là cho thấy hình dạng: đường đi lên hay xuống, những khoảng trống liền nhau, những tuần răng cưa. Những thứ này khó nhận ra khi đọc từng con số. Nhưng biểu đồ cũng có mặt trái: nó trông khách quan và thuyết phục, nên một biểu đồ vẽ sai có thể khiến bạn tin vào một kết luận sai.

Một quy tắc thực tế: nếu bạn tổng kết theo tuần, bảng là đủ. Nếu bạn đọc lại 30 ngày hoặc 90 ngày, một hai biểu đồ đơn giản giúp buổi đọc nhanh hơn. Đừng dựng mười biểu đồ cho mười góc nhìn; mỗi thói quen một, hai biểu đồ là nhiều.

Nếu bạn không quen bảng tính và theo dõi bằng sổ giấy, mọi kiểu biểu đồ trong bài đều vẽ tay được bằng bút chì: tô màu ô trong sổ thay cho lưới màu, vẽ cột bằng thước kẻ, nối các điểm thay cho đường trung bình. Cách vẽ tay chậm hơn nhưng nhiều người thấy nhớ dữ liệu lâu hơn.

Chuẩn bị dữ liệu: một dòng một ngày, mỗi thói quen một cột

Biểu đồ dễ hay khó phụ thuộc chủ yếu vào cách bạn sắp dữ liệu. Sắp một lần cho đúng:

  1. Cột đầu tiên là ngày, mỗi dòng một ngày, định dạng ngày thật chứ không gõ dạng chữ. Thêm cột thứ hai là thứ trong tuần, lấy tự động từ ngày bằng hàm có sẵn.
  2. Mỗi thói quen một cột. Thói quen có hay không thì ghi số 1 cho có, số 0 cho lỡ, để trống cho nghỉ có kế hoạch. Thói quen đo bằng số thì ghi số đo, ví dụ số trang hay số phút.
  3. Nếu có mức đủ và tối thiểu, ghi 2 cho đủ, 1 cho tối thiểu, 0 cho lỡ. Đây chỉ là mã để vẽ màu, không phải điểm số.
  4. Thêm cột "tuần" bằng hàm lấy số tuần trong năm từ cột ngày, để sau này cộng theo tuần.
  5. Ghi chú tự do để ở cột cuối cùng, không trộn chữ vào các cột số. Ô chứa chữ trong cột số là nguyên nhân phổ biến làm tổng và biểu đồ sai.
  6. Không gộp ô, không để dòng trống giữa các ngày. Bảng liền mạch thì các công cụ vẽ biểu đồ và bảng tổng hợp mới chạy đúng.

Nếu dữ liệu của bạn đang nằm trong sổ giấy hay ứng dụng điện thoại, nhiều ứng dụng cho xuất ra tệp dạng bảng. Kiểm lại cột ngày sau khi nhập vào bảng tính, vì định dạng ngày hay bị đổi giữa các phần mềm.

Lưới ô màu kiểu lịch: nhìn cả tháng trong một lần

Đây là kiểu dễ dựng và dễ đọc nhất. Bạn sắp dữ liệu thành lưới bảy cột là bảy thứ, mỗi hàng là một tuần, rồi dùng chức năng định dạng có điều kiện để tô màu: ô có giá trị 2 tô màu đậm, 1 tô màu nhạt, 0 để trắng hoặc xám nhạt, ô trống là ngày nghỉ có kế hoạch giữ màu nền.

Lưới màu cho bạn thấy ngay những gì bảng số khó thấy. Một cột trắng xuyên suốt nhiều hàng là một thứ trong tuần hay lỡ. Một khối trắng liền nhau là một đợt gián đoạn. Màu đậm dần về cuối tháng là thói quen đang vào nhịp.

Nếu không muốn sắp lại dữ liệu thành lưới, cách đơn giản hơn là tô màu thẳng trên cột của bảng một dòng một ngày. Khi đó bạn thấy một dải màu dọc theo thời gian, cũng đủ để nhận ra các khoảng trống.

Khi chọn màu, dùng hai, ba sắc của cùng một màu thay vì nhiều màu khác nhau. Tránh màu đỏ cho ngày lỡ: đỏ gợi cảm giác lỗi, báo động, và nhìn một tháng nhiều ô đỏ dễ làm bạn khó chịu hơn mức cần thiết. Màu trắng hoặc xám nhạt cho ngày lỡ trung tính hơn.

Lưới màu hợp nhất cho thói quen có hay không và thói quen có hai mức. Với thói quen đo bằng số liên tục, như số phút đọc, có thể dùng thang màu chuyển dần, nhưng cột theo tuần và đường trung bình thường cho thông tin rõ hơn.

Cột theo tuần và đường trung bình bảy ngày

Biểu đồ cột theo tuần trả lời câu hỏi "mỗi tuần làm được bao nhiêu ngày". Từ bảng một dòng một ngày, dùng bảng tổng hợp hoặc hàm cộng có điều kiện theo cột tuần để ra số ngày làm của từng tuần, rồi vẽ biểu đồ cột. Với ba tháng dữ liệu, bạn có khoảng mười ba cột; hình dạng đi lên, đi xuống hay răng cưa hiện ra rõ ràng.

Nếu thói quen có hai mức, dùng cột chồng: phần dưới là số ngày làm đủ, phần trên là số ngày tối thiểu. Nhìn cột chồng, bạn thấy được không chỉ tổng số ngày mà còn cả tỉ lệ giữa hai mức qua từng tuần.

Đường trung bình bảy ngày dành cho thói quen đo bằng số như số trang đọc, số phút đi bộ, số cốc nước. Số liệu theo ngày thường nhảy nhiều: hôm năm trang, hôm ba mươi trang. Lấy trung bình của bảy ngày gần nhất cho mỗi ngày, rồi vẽ đường, bạn sẽ thấy xu hướng mượt hơn. Cách làm là thêm một cột tính trung bình của ô hiện tại và sáu ô phía trên, rồi kéo công thức xuống.

Vẽ đường trung bình cùng với các điểm số liệu theo ngày, để vừa thấy xu hướng vừa thấy mức dao động. Bảy ngày đầu tiên chưa có đủ dữ liệu để tính trung bình bảy ngày, nên để trống thay vì tính trên ít ngày hơn.

Chọn kiểu biểu đồ theo kiểu dữ liệu và câu hỏi

Bảng dưới tóm tắt nên dùng kiểu nào cho câu hỏi nào. Bạn không cần dùng hết; chọn một, hai kiểu hợp với thói quen của mình.

Câu hỏi muốn trả lờiKiểu dữ liệuKiểu biểu đồ gợi ý
Ngày nào có, ngày nào lỡ, thứ nào hay lỡCó hay không, hoặc hai mứcLưới ô màu kiểu lịch
Mỗi tuần làm được bao nhiêu ngày, xu hướng ra saoCó hay khôngCột theo tuần
Tỉ lệ đủ và tối thiểu thay đổi thế nàoHai mứcCột chồng theo tuần
Lượng làm mỗi ngày đang tăng hay giảmSố đo (trang, phút, cốc)Điểm theo ngày kèm đường trung bình bảy ngày
Thứ nào trong tuần hay lỡ nhấtCó hay khôngCột số ngày lỡ theo bảy thứ
Hai thói quen có hay đi cùng nhau khôngHai cột có hay khôngHai hàng lưới màu đặt sát nhau

Với câu hỏi cuối, đặt hai hàng màu sát nhau thường dễ đọc hơn các kiểu biểu đồ tương quan phức tạp. Nhớ rằng hai thói quen đi cùng nhau chưa chắc cái này gây ra cái kia.

Những cách vẽ dễ đánh lừa chính mình

Biểu đồ trông đáng tin, nên những lỗi dưới đây dễ dẫn tới kết luận sai mà bạn không để ý:

  • Trục dọc không bắt đầu từ số 0. Phần mềm hay tự chọn trục từ một số gần giá trị nhỏ nhất. Cột tuần 5 ngày trông gấp đôi cột tuần 4 ngày, dù chênh lệch thật chỉ một ngày. Đặt trục từ 0 đến 7 cho biểu đồ theo tuần.
  • Khoảng thời gian quá ngắn. Hai tuần dữ liệu vẽ thành đường xu hướng trông rất dốc, nhưng chỉ là dao động bình thường.
  • Tính trung bình gộp cả ngày nghỉ có kế hoạch. Nếu ngày nghỉ ghi số 0, đường trung bình sẽ tụt oan. Để trống những ngày này.
  • Đổi định nghĩa giữa chừng mà không đánh dấu. Biểu đồ sẽ cho thấy một bước nhảy mà bạn quên mất là do đổi mức. Thêm một đường dọc hoặc ghi chú tại ngày đổi.
  • Dùng biểu đồ ba chiều, nhiều màu trang trí. Chúng khó đọc hơn và làm sai lệch cảm nhận về độ lớn.
  • Đặt biểu đồ của mình cạnh biểu đồ của người khác. Mỗi người đo một kiểu, hoàn cảnh khác nhau; so như vậy chỉ gây áp lực mà không cho thông tin.

Nếu tệp bảng tính lưu trên mạng, kiểm lại quyền chia sẻ trước khi gửi ai xem biểu đồ. Có thể chụp riêng biểu đồ để gửi thay vì chia sẻ cả tệp chứa ghi chú riêng tư.

Đọc biểu đồ trong buổi tổng kết: nhìn theo thứ tự nào

Có biểu đồ rồi, đọc sao cho ra quyết định chứ không chỉ ngắm. Một thứ tự gợi ý cho buổi đọc lại tháng hoặc quý:

  1. Nhìn lưới ô màu trước để thấy tổng thể: khoảng trống lớn nằm ở đâu, có cột thứ nào trắng nhiều không.
  2. Đối chiếu các khoảng trống với cột ghi chú và lịch sự kiện. Đánh dấu khoảng nào có lý do rõ, khoảng nào chưa rõ.
  3. Chuyển sang cột theo tuần để xem hình dạng chung: đi lên, đi ngang, đi xuống hay răng cưa.
  4. Với thói quen đo bằng số, xem đường trung bình bảy ngày có thay đổi sau ngày bạn đổi mức hay đổi giờ không.
  5. Viết ra một hai câu nhận xét bằng giọng quan sát, rồi chọn một điều chỉnh cho kỳ tới.
  6. Lưu ảnh chụp biểu đồ kèm ngày tổng kết vào trang tổng hợp, để lần sau đặt cạnh nhau mà so.

Toàn bộ thường mất mười lăm đến hai mươi phút. Nếu thấy mình ngồi chỉnh màu, chỉnh khung biểu đồ lâu hơn thời gian đọc, đó là dấu hiệu nên giản lược lại.

Câu hỏi thường gặp

Không biết dùng bảng tính có vẽ được biểu đồ thói quen không?

Được. Cả ba kiểu trong bài đều vẽ tay được trên sổ: tô màu ô cho lưới lịch, kẻ cột bằng thước cho số ngày theo tuần, nối các điểm cho xu hướng. Vẽ tay chậm hơn nhưng đủ dùng nếu bạn chỉ đọc lại mỗi tháng một lần.

Lưới ô màu nên dùng màu gì cho ngày lỡ?

Nên dùng trắng hoặc xám nhạt thay vì đỏ. Màu đỏ gợi cảm giác lỗi và báo động, nhìn cả tháng dễ khiến bạn tự trách. Màu trung tính giúp bạn đọc dữ liệu như người quan sát và vẫn nhận ra khoảng trống.

Đường trung bình bảy ngày có cần thiết với thói quen có hay không không?

Thường không cần. Với thói quen có hay không, cột theo tuần đã cho biết số ngày làm mỗi tuần và tương đương với trung bình. Đường trung bình bảy ngày hữu ích hơn cho thói quen đo bằng số như số trang, số phút hay số cốc.

Có nên dùng ứng dụng chuyên theo dõi thói quen thay cho bảng tính không?

Tuỳ nhu cầu. Ứng dụng tiện đánh dấu nhanh và thường có sẵn lưới màu. Bảng tính linh hoạt hơn khi bạn muốn tự tính theo cách riêng. Dù dùng gì, hãy kiểm chính sách dữ liệu và khả năng xuất dữ liệu ra ngoài để không bị khoá vào một công cụ.

Biểu đồ trông đẹp quá có phải là dấu hiệu tốt?

Không hẳn. Biểu đồ đẹp có thể do định nghĩa quá dễ, do trục vẽ phóng đại hoặc do dữ liệu đã bị sửa. Hãy đọc biểu đồ cùng với bảng đánh dấu và ghi chú, và tự hỏi: con số này có phản ánh đúng những gì đã diễn ra không.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138