Một thói quen nên rời khỏi danh sách theo dõi khi nó đã thành nếp không cần đánh dấu, khi nó không còn hợp với giai đoạn sống hiện tại, hoặc khi việc theo dõi nó đang gây áp lực lớn hơn lợi ích. Bỏ khỏi danh sách không đồng nghĩa với bỏ thói quen; nhiều khi đó là cách giữ thói quen lâu hơn.
Bài này giúp bạn nhận ra ba trường hợp trên qua dữ liệu, thử theo dõi thưa trước khi rút hẳn, ghi lại những gì khi rút một thói quen ra, giữ danh sách ở độ dài vừa sức sau mỗi quý và đưa thói quen trở lại khi cần. Con số minh hoạ là ví dụ giả định.
Bỏ khỏi danh sách không có nghĩa là bỏ thói quen
Danh sách theo dõi là nơi bạn đặt sự chú ý. Mỗi thói quen trong đó cần một ô mỗi ngày, một lần đánh dấu, một dòng trong buổi tổng kết. Danh sách càng dài, sự chú ý càng bị chia mỏng, và những thói quen đang cần hỗ trợ nhất có thể bị lẫn giữa những thói quen đã chạy ổn.
Khi bạn rút một thói quen ra, có ba khả năng. Nó tiếp tục như cũ vì đã là một phần của ngày, giống đánh răng mà không ai cần đánh dấu. Nó thưa dần vì bạn thật sự không cần nó nữa, và điều đó cũng ổn. Hoặc nó thưa dần dù bạn vẫn muốn giữ, khi đó bạn đưa nó trở lại danh sách. Cả ba đều là kết quả có ích.
Nhiều người ngại rút thói quen ra vì sợ đó là thừa nhận thất bại, hoặc tiếc chuỗi ngày đã có. Nhưng mục đích của việc theo dõi là giúp thói quen đứng vững hoặc giúp bạn biết nó không hợp, không phải là giữ một danh sách càng dài càng tốt. Một danh sách gọn, ba bốn thói quen thật sự cần, thường được đánh dấu đều hơn và đọc lại có ích hơn.
Ở chiều ngược lại, cũng đừng rút quá vội sau một tuần tệ. Quyết định rút nên dựa trên ít nhất một tháng dữ liệu, tốt hơn là ba tháng, và sau khi đã thử chỉnh thiết kế ít nhất một lần. Nếu đang trong một tuần rất tệ mà muốn gạch bỏ cả danh sách, hãy ghi ý định đó ra giấy và chờ đến buổi tổng kết tháng mới quyết; phần lớn những quyết định đưa ra lúc mệt sẽ khác khi bạn đọc lại với đủ dữ liệu.
Ba lý do chính để rút một thói quen khỏi danh sách
Đã thành nếp. Bạn làm gần như mỗi ngày, kể cả những tuần bận, và việc đánh dấu chỉ còn là thủ tục. Ví dụ giả định: uống một cốc nước khi vừa dậy, ba tháng liền chỉ lỡ vài ngày khi đi xa. Thói quen này không còn cần ô đánh dấu để tồn tại.
Không còn hợp với giai đoạn sống. Bạn đổi việc, chuyển nhà, có con, hoặc mục đích ban đầu đã đạt. Học từ vựng cho kỳ thi khi kỳ thi đã qua, tập một bài vận động khi bác sĩ khuyên đổi sang bài khác. Thói quen không sai, chỉ là đã hết vai trò lúc này.
Quá sức hoặc gây áp lực. Thói quen liên tục lỡ dù đã hạ mức, đã đổi giờ, và mỗi lần nhìn ô trống bạn thấy nặng nề. Hoặc chính việc theo dõi bắt đầu thành ám ảnh, như đếm từng bước, cân mỗi sáng và buồn cả ngày vì con số. Trong trường hợp này, rút ra là cách bảo vệ sức khoẻ tinh thần, không phải bỏ cuộc.
Dấu hiệu trong dữ liệu cho từng lý do
Đọc dữ liệu ít nhất một tháng, tốt hơn ba tháng, và đối chiếu với bảng dưới. Đây là gợi ý để suy nghĩ, không phải luật cứng.
| Lý do | Dấu hiệu trong bảng | Dấu hiệu trong ghi chú | Bước nên làm |
|---|---|---|---|
| Đã thành nếp | Tỉ lệ cao và ổn định nhiều tuần, cả tuần bận | Hầu như không có ghi chú, làm mà không cần nhắc | Thử theo dõi thưa rồi rút |
| Không còn hợp | Tụt dần từ một mốc thay đổi cuộc sống | Ghi chú kiểu "không cần nữa", "chẳng để làm gì" | Xác nhận lý do rồi rút, ghi lại |
| Quá sức | Lỡ nhiều dù đã hạ mức hai lần | Ghi chú mệt, ngại, kéo theo các thói quen khác | Tạm cất có thời hạn |
| Gây áp lực | Có thể vẫn cao nhưng phải gồng | Ghi chú lo lắng, sợ đứt chuỗi, buồn khi lỡ | Bỏ đếm số liệu hoặc rút hẳn |
| Chưa nên rút | Mới thấp một hai tuần do sự kiện rõ ràng | Ghi chú ốm, đi xa, việc đột xuất | Giữ nguyên, chờ thêm dữ liệu |
Dòng cuối quan trọng không kém: một đợt thấp do hoàn cảnh không phải lý do để rút. Đợi hoàn cảnh qua, xem thói quen có quay lại không, rồi mới quyết định.
Nếu một thói quen có dấu hiệu ở cả hai dòng, vừa đã thành nếp vừa gây áp lực, ví dụ bạn làm đều nhưng sợ đứt chuỗi, thì lý do áp lực nên được ưu tiên xem trước. Bỏ phần đếm số liệu thường là đủ, thói quen vẫn ở lại.
Thử theo dõi thưa trước khi rút hẳn
Với thói quen đã thành nếp, đừng rút ngay từ đánh dấu hằng ngày sang không theo dõi gì. Thử một bước giữa:
- Chuyển từ đánh dấu mỗi ngày sang đánh dấu một lần mỗi tuần, chỉ ghi số ngày đã làm trong tuần theo trí nhớ.
- Giữ cách này trong bốn tuần và đọc lại khi tổng kết tháng.
- Nếu số ngày mỗi tuần vẫn ổn định như trước, thói quen đã đứng được mà không cần ô hằng ngày. Có thể rút hẳn.
- Nếu số ngày tụt rõ, thói quen vẫn cần sự chú ý hằng ngày. Đưa nó trở lại bảng đánh dấu như cũ.
- Ghi lại kết quả thử, để lần sau với thói quen tương tự bạn biết nên rút nhanh hay chậm.
Bước theo dõi thưa cũng hữu ích với thói quen gây áp lực: bỏ ô hằng ngày, chỉ hỏi mình một lần mỗi tuần, thường giảm được cảm giác bị theo dõi mà vẫn giữ được ý thức về thói quen đó.
Khi rút một thói quen ra, ghi lại những gì
Một ghi chú rút gọn giúp bạn sau này hiểu vì sao thói quen biến khỏi bảng, và có căn cứ nếu muốn đưa nó trở lại:
- Ngày rút. Ghi rõ ngày, ngay trên trang hay dòng cuối cùng có thói quen đó.
- Lý do một câu. "Đã thành nếp ba tháng", "kỳ thi đã xong", "quá sức trong giai đoạn chăm con nhỏ".
- Con số tóm tắt. Tỉ lệ ngày làm được của tháng hoặc quý gần nhất, kèm cách tính.
- Điều đã học được. Điều gì giúp nhiều nhất, điều gì hay cản. Đây là phần đáng giữ nhất, có thể dùng cho thói quen khác.
- Điều kiện để đưa trở lại. Ví dụ "nếu một tháng thấy mình bỏ thì theo dõi lại", hoặc "khi con đi nhà trẻ thì thử lại với mức nhỏ".
- Dữ liệu cũ cất ở đâu. Trang sổ nào, trang tính nào. Nếu dữ liệu có chuyện riêng tư và không cần giữ, có thể xoá phần chi tiết, chỉ giữ tóm tắt.
Ghi chú này chỉ mất vài phút nhưng biến một thói quen đã rút thành một bài học có thể dùng lại, thay vì một khoảng trống không rõ nguồn cơn trong dữ liệu của bạn.
Danh sách nên dài bao nhiêu sau mỗi quý
Không có con số chung cho mọi người. Nhưng dữ liệu của chính bạn thường cho câu trả lời: nếu những tuần bận bạn lỡ gần như toàn bộ danh sách, danh sách đó dài hơn mức lịch sống cho phép. Nếu bạn đánh dấu mọi thứ đều đặn và vẫn thấy dư sức, có thể thêm một thói quen.
Một cách làm thực tế là sau mỗi lần đọc lại 90 ngày, đặt câu hỏi cho từng thói quen: nếu phải bỏ bớt một, mình bỏ cái nào? Thói quen được chọn bỏ không nhất thiết phải bỏ ngay, nhưng câu hỏi buộc bạn sắp xếp ưu tiên. Khi một đợt bận đến, bạn đã biết thói quen nào sẽ tạm cất trước.
Cũng nên phân biệt thói quen trong danh sách theo dõi với những thứ bạn muốn làm trong đời. Danh sách theo dõi chỉ nên chứa những việc đang cần hỗ trợ để thành nếp, hoặc những việc bạn muốn đo để hiểu mình. Những việc đã ổn định, hoặc những việc thỉnh thoảng làm theo hứng, không nhất thiết phải chiếm một hàng.
Ví dụ giả định: một người bắt đầu quý với sáu thói quen, sau 90 ngày rút cốc nước buổi sáng vì đã thành nếp, tạm cất học đàn vì công việc vào mùa bận, giữ bốn thói quen còn lại. Quý tiếp theo bắt đầu với bốn hàng, nhẹ hơn và vẫn đủ ý nghĩa.
Khi muốn đưa thói quen trở lại danh sách
Thói quen đã rút có thể quay lại bất cứ lúc nào. Thường có hai tình huống. Tình huống thứ nhất: một thói quen đã thành nếp bắt đầu lỏng lẻo sau khi rút, bạn để ý thấy mình hay quên. Tình huống thứ hai: hoàn cảnh thay đổi, thói quen từng không hợp giờ lại hợp, như con đã lớn hơn, công việc đã nhẹ đi.
Khi đưa trở lại, đọc ghi chú rút gọn bạn đã viết: lý do rút, điều đã học, điều kiện để quay lại. Bắt đầu với mức tối thiểu nhỏ hơn mức cũ, vì sau một thời gian không làm, mức cũ có thể không còn vừa. Đặt thói quen vào giờ đã từng hợp nhất theo ghi chú cũ.
Đừng so dữ liệu mới với chuỗi ngày hay tỉ lệ cũ trong tháng đầu quay lại. Coi đó như một lần bắt đầu mới, với tháng đầu là tháng thử cách đo. Sau 30 ngày, bạn mới so với giai đoạn trước để xem thói quen có quay về nhịp cũ không.
Với thói quen liên quan sức khoẻ như vận động hay giấc ngủ, nếu lý do rút trước đây là sức khoẻ, như đau khớp hay đang điều trị, hãy hỏi bác sĩ trước khi đưa thói quen trở lại và đặt mức phù hợp với tình trạng hiện tại. Khuyến nghị chung về lượng vận động chỉ là mức tham khảo phổ thông.
Câu hỏi thường gặp
Thói quen đã đều ba tháng có nên rút khỏi danh sách theo dõi ngay không?
Nên thử theo dõi thưa trước, ví dụ mỗi tuần ghi một lần số ngày đã làm trong bốn tuần. Nếu vẫn ổn định thì rút hẳn. Nếu tụt, thói quen còn cần ô đánh dấu hằng ngày; đưa nó trở lại bảng như cũ.
Rút thói quen khỏi danh sách có làm mất chuỗi ngày không?
Có, chuỗi ngày sẽ dừng ở ngày rút. Nhưng chuỗi ngày chỉ là một cách đo, không phải giá trị của thói quen. Ghi lại con số cuối cùng trong ghi chú rút gọn nếu bạn muốn giữ làm kỷ niệm, rồi để thói quen tiếp tục mà không cần đếm.
Theo dõi bao nhiêu thói quen một lúc là vừa?
Tuỳ lịch sống của mỗi người. Dữ liệu của bạn là thước đo tốt nhất: nếu những tuần bận bạn lỡ gần hết danh sách, danh sách đang dài quá. Nhiều người thấy ba đến năm thói quen dễ duy trì hơn một danh sách dài.
Thói quen quá sức có nên ép thêm một thời gian trước khi rút không?
Không nên ép nếu bạn đã thử hạ mức và đổi giờ mà vẫn liên tục lỡ, hay việc theo dõi làm bạn căng thẳng. Tạm cất có thời hạn, ghi rõ điều kiện để thử lại. Ép thêm thường kéo theo cả những thói quen khác xuống.
Rút thói quen ra rồi lại muốn theo dõi lại thì có sao không?
Không sao, đó là chuyện bình thường. Đọc lại ghi chú rút gọn để biết lý do lần trước, bắt đầu với mức tối thiểu nhỏ và coi tháng đầu là tháng thử. Đừng so ngay với chuỗi ngày hay tỉ lệ cũ.
Có nên xoá hết dữ liệu của thói quen đã rút không?
Tuỳ bạn. Phần tóm tắt và điều đã học nên giữ vì dùng được cho thói quen khác. Phần chi tiết từng ngày, nhất là nếu có ghi chú riêng tư về sức khoẻ hay gia đình, có thể xoá nếu không cần, đặc biệt khi dữ liệu lưu trên mạng.