Theo dõi thói quen là việc ghi lại, bằng một dấu tích hay một ký hiệu nhỏ, mỗi lần bạn làm một việc mình đã định làm đều đặn. Hôm nay đọc sách mười lăm phút thì đánh một dấu vào ô của ngày hôm nay; hôm nay không đọc thì ô đó để trống. Chỉ vậy. Không cần chấm điểm, không cần viết cảm nghĩ, không cần so với ai. Sau vài tuần, một hàng ô có dấu và ô trống nói cho bạn biết điều mà trí nhớ thường kể sai: việc đó thật ra diễn ra đều đến mức nào.
Bài này giải thích theo dõi thói quen gồm những phần nào, vì sao một hành động nhỏ như đánh dấu lại giúp nhiều người làm đều hơn, nghiên cứu nói được gì và chưa nói được gì, rồi chỉ ra những thứ hay bị nhầm là theo dõi thói quen. Cuối bài có một ví dụ giả định về tuần đầu tiên và các bước bắt đầu ngay tối nay với một cây bút.
Ba phần của một bảng theo dõi: một việc, một ô, một dấu
Mọi cách theo dõi thói quen, dù bằng sổ giấy, lịch treo tường hay ứng dụng trên điện thoại, đều có chung ba phần. Phần thứ nhất là một việc được gọi tên cụ thể: không phải "sống lành mạnh" mà là "đi bộ hai mươi phút", không phải "học tiếng Anh" mà là "ôn mười từ mới". Việc phải đủ rõ để cuối ngày bạn trả lời được bằng có hoặc không, không cần cân nhắc.
Phần thứ hai là một ô cho mỗi lần có cơ hội làm. Với thói quen hằng ngày, đó là một ô cho mỗi ngày; với thói quen ba buổi một tuần, đó là ba ô trong tuần. Các ô xếp thành hàng theo thời gian để mắt bạn quét được từ trái sang phải. Chính cách xếp này tạo ra giá trị: một dấu tích đứng riêng thì chẳng nói gì, ba mươi ô nằm cạnh nhau thì cho thấy nhịp.
Phần thứ ba là một dấu ghi ngay khi việc xong. Dấu càng nhẹ tay càng tốt: một nét gạch, một chấm, một lần chạm màn hình. Nếu việc ghi chép tốn công hơn chính thói quen, bạn sẽ bỏ ghi trước khi bỏ thói quen. Phần lớn bảng theo dõi chết vì quá cầu kỳ chứ không phải vì người dùng lười. Ba phần này là bộ khung; mọi thứ khác như ghi chú, màu sắc, số phút là phần thêm, chỉ nên thêm khi bộ khung đã chạy trơn tru được vài tuần.
Vì sao một dấu tích nhỏ lại giúp bạn làm đều hơn
Trí nhớ hay kể sai về sự đều đặn. Hỏi một người "tuần rồi bạn tập mấy buổi", câu trả lời thường nghiêng về phía dễ chịu: buổi tập gần nhất được nhớ rõ, ba ngày bỏ trước đó thì mờ đi. Một hàng ô trên giấy không có cảm xúc như vậy. Nó ghi đúng cái đã xảy ra, và bạn đọc lại được bất cứ lúc nào.
Phản hồi nhìn thấy được ngay. Phần lớn thói quen tốt cho kết quả rất chậm: đọc sách một tháng chưa thấy mình thông thái hơn, đi bộ một tuần chưa thấy cơ thể khác đi. Dấu tích là thứ phản hồi duy nhất có ngay trong ngày. Nó không thay kết quả thật, nhưng lấp khoảng trống dài giữa lúc bắt đầu và lúc kết quả lộ ra.
Ý định mơ hồ thành câu hỏi có hoặc không. Khi phải đánh dấu, bạn buộc phải nói rõ hôm nay đã làm chưa. Câu hỏi đó đến mỗi tối, đều như giờ ăn cơm, nên ý định không trôi đi lặng lẽ như những lời hứa đầu năm.
Khuôn mẫu lộ ra mà không cần phân tích. Sau vài tuần, bạn tự thấy ô trống hay rơi vào thứ hai, hay rơi vào ngày về muộn, hay rơi vào cuối tuần ở quê. Không cần công thức, chỉ cần nhìn. Đó là chất liệu để điều chỉnh, chứ không phải bằng chứng để tự trách.
Một khoảnh khắc ghi nhận nhỏ. Đặt bút đánh dấu là một hành động kết thúc rõ ràng: việc hôm nay đã xong. Nhiều người thấy khoảnh khắc này dễ chịu, và chính cảm giác đó kéo họ quay lại hôm sau. Không phải ai cũng có cảm giác ấy, và không cần phải có thì bảng theo dõi mới có ích.
Nghiên cứu nói được gì và chưa nói được gì
Tâm lý học gọi việc tự ghi lại hành vi của mình là tự theo dõi. Một phân tích tổng hợp đăng năm 2016 trên tạp chí Psychological Bulletin, gộp hơn một trăm nghiên cứu can thiệp, cho thấy những người được hướng dẫn theo dõi tiến độ của mình nhìn chung đạt mục tiêu tốt hơn người không theo dõi, và hiệu quả rõ hơn khi tiến độ được ghi lại thành vật cụ thể chứ không chỉ để trong đầu. Đây là kết luận ở mức trung bình của nhiều nhóm người, nhiều loại mục tiêu, không phải lời hứa cho từng cá nhân.
Điều nghiên cứu chưa nói được là cách theo dõi nào hợp nhất với bạn. Có người làm đều hơn nhờ lịch giấy dán tủ lạnh, có người thấy ứng dụng nhắc nhở phiền và bỏ sau một tuần. Nghiên cứu cũng không nói rằng cứ đánh dấu là thói quen tự hình thành: dấu tích chỉ làm việc đã xảy ra hiện rõ ra, còn việc có xảy ra hay không vẫn phụ thuộc vào lịch sống, sức khoẻ, hoàn cảnh gia đình và mức độ bạn thật sự muốn làm việc đó.
Vì vậy, nên coi theo dõi thói quen là một tấm gương hơn là một động cơ. Gương không làm bạn đẹp lên, nhưng không có gương thì khó chỉnh được cổ áo. Kỳ vọng như vậy giúp bạn không thất vọng khi tuần đầu vẫn có ô trống, và cũng không phóng đại khi tuần thứ hai đầy dấu.
Những thứ hay bị nhầm là theo dõi thói quen
Cái tên "theo dõi" dễ gợi tới giám sát, chấm điểm, bảng thành tích. Phần lớn những liên tưởng đó đi ngược với tinh thần của một bảng đánh dấu đơn giản. Dưới đây là những thứ theo dõi thói quen không phải là:
- Không phải bảng thi đua. Bảng của bạn chỉ so bạn tuần này với bạn tuần trước. Đem chuỗi ngày ra so với bạn bè, đồng nghiệp hay anh chị em là biến công cụ quan sát thành áp lực, và thường dẫn tới đánh dấu cho có.
- Không phải nhật ký dài. Nhật ký có giá trị riêng, nhưng nếu mỗi ô phải kèm một đoạn văn thì sau mười ngày bạn sẽ ngại mở sổ. Ghi chú, nếu có, chỉ nên là vài chữ.
- Không phải đo cơ thể từng ngày. Cân nặng, số đo, chỉ số sức khoẻ dao động theo nhiều yếu tố ngoài tầm tay. Theo dõi thói quen nhắm vào việc bạn làm, còn chuyện đo cơ thể bao lâu một lần là việc nên theo khuyến nghị của nhân viên y tế.
- Không phải công cụ phạt. Ô trống là thông tin, không phải lỗi. Bảng nào khiến bạn sợ nhìn vào thì bảng đó đang làm hại nhiều hơn giúp.
- Không phải việc làm thay thói quen. Trang trí sổ, chọn bút màu, tìm mẫu bảng đẹp có thể vui, nhưng đừng để chúng chiếm thời gian của chính việc bạn định làm.
Nếu một cách theo dõi bắt đầu trượt sang một trong năm hướng trên, đó là lúc đơn giản hoá lại, chứ không phải lúc cố thêm kỷ luật.
Một tuần đầu nhìn từ bên trong sổ theo dõi (ví dụ giả định)
Ví dụ giả định: chị Thảo, nhân viên văn phòng ở Cần Thơ, muốn đọc sách đều hơn và uống đủ nước trong giờ làm. Chị kẻ một bảng nhỏ ở trang cuối sổ tay: hai hàng, bảy cột. Hàng thứ nhất là "đọc mười trang trước khi ngủ", hàng thứ hai là "uống hết bình nước trước sáu giờ chiều". Mỗi tối trước khi tắt đèn, chị đánh dấu những ô đã làm.
Cuối tuần đầu, hàng đọc sách có năm dấu, hai ô trống rơi vào thứ ba và thứ năm. Hàng uống nước có ba dấu. Chị không cần nghĩ lâu: thứ ba và thứ năm là hai ngày chị đón con muộn, về nhà là mệt. Còn bình nước thì những ngày có họp liên tục, chị quên mang bình theo vào phòng họp. Không có ô nào nói chị lười; các ô chỉ chỉ ra hai chỗ vướng rất cụ thể.
Tuần sau chị đổi hai điều nhỏ: ngày đón con muộn thì đọc năm trang cũng tính là đã làm, và bình nước luôn để sẵn trên ghế cạnh túi xách. Đó là toàn bộ "phân tích" của tuần đầu. Ví dụ này cho thấy giá trị của theo dõi thói quen nằm ở những điều chỉnh nhỏ như vậy, không nằm ở con số năm trên bảy hay ba trên bảy. Lượng nước mỗi người cần trong ngày khác nhau theo cơ thể, thời tiết và công việc; ai có bệnh tim, bệnh thận hay đang mang thai nên hỏi bác sĩ mức phù hợp thay vì tự đặt chỉ tiêu.
Ai hợp với việc theo dõi, ai nên khoan
Theo dõi thói quen là công cụ, không phải bổn phận. Bảng dưới gợi ý khi nào nó thường giúp được và khi nào nên cân nhắc trước khi bắt đầu.
| Tình huống | Theo dõi thường giúp gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Muốn làm đều một việc mình đã chọn | Thấy rõ nhịp thật, phát hiện ngày hay lỡ | Bắt đầu với một hai việc, không quá ba |
| Hay quên những việc nhỏ lặp lại | Ô trống buổi tối nhắc việc còn thiếu | Đặt bảng ở chỗ nhìn thấy mỗi ngày |
| Đang thử một thay đổi trong lịch sống | Có dữ liệu để quyết giữ hay bỏ sau vài tuần | Ghi thêm vài chữ về hoàn cảnh nếu cần |
| Tính cầu toàn, dễ tự trách | Có thể giúp nếu bảng rất nhẹ nhàng | Dùng mức tối thiểu, tránh đếm chuỗi ngày |
| Đang trải qua giai đoạn khó khăn tinh thần | Thường chưa phải lúc | Ưu tiên nghỉ ngơi và tìm người hỗ trợ |
| Từng ám ảnh với việc đếm, cân, đo | Dễ làm thói cũ quay lại | Nói chuyện với chuyên gia trước khi theo dõi |
Dòng cuối không có ý cấm ai. Nó chỉ nhắc rằng với một số người, việc ghi chép liên tục chạm vào đúng chỗ đang đau, và khi đó lời khuyên của người có chuyên môn đáng giá hơn mọi mẫu bảng.
Bắt đầu trong mười phút với một cây bút
Không cần chờ đầu tháng, không cần mua sổ mới. Tối nay bạn có thể dựng xong một bảng theo dõi đầu tiên theo năm bước:
- Viết ra một việc bạn muốn làm đều, gọi tên đủ cụ thể để trả lời được bằng có hoặc không. Nếu có hai việc thì tối đa hai.
- Kẻ một hàng gồm bảy ô cho bảy ngày tới, hoặc dùng một trang trống trong sổ đang có. Ghi tên việc ở đầu hàng.
- Chọn một thời điểm đánh dấu cố định, ví dụ trước khi đánh răng buổi tối, và để bút ngay cạnh sổ.
- Viết một dòng nhỏ bên dưới: "ngày bận, làm phiên bản nhỏ cũng được tính", kèm phiên bản nhỏ đó là gì.
- Cuối tuần, nhìn hàng ô trong một phút và tự hỏi một câu: ô trống rơi vào ngày nào, vì sao. Ghi lại một điều chỉnh, không quá một.
Năm bước này cố ý thiếu nhiều thứ: không màu sắc, không biểu đồ, không mục tiêu số. Những thứ đó có bài riêng trên trang. Tuần đầu chỉ cần một điều: bảng tồn tại và bạn mở nó mỗi tối. Nếu bạn dùng điện thoại thay giấy, hãy kiểm tra dữ liệu thói quen được lưu ở đâu và ai xem được, vì đó cũng là thông tin cá nhân về nếp sống của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Theo dõi thói quen có giống viết nhật ký không?
Không giống. Nhật ký ghi lại suy nghĩ và sự việc bằng lời, còn theo dõi thói quen chỉ ghi có làm hay không bằng một dấu. Hai việc bổ sung cho nhau được, nhưng gộp chúng làm một thường khiến việc đánh dấu nặng nề và nhanh bị bỏ.
Có cần theo dõi bằng ứng dụng điện thoại mới hiệu quả không?
Không cần. Một trang giấy kẻ ô, lịch treo tường hay bảng tính đều làm được việc. Điều quan trọng là bạn nhìn thấy bảng hằng ngày và đánh dấu dễ dàng. Hình thức nào khiến bạn ngại mở ra thì hình thức đó không hợp, dù trông hiện đại đến đâu.
Theo dõi thói quen bao lâu thì thấy có ích?
Thường sau hai đến bốn tuần bạn đã đọc ra được khuôn mẫu: ngày nào hay lỡ, lúc nào dễ làm. Thói quen đều đặn hơn hay không còn tuỳ việc và hoàn cảnh, nhưng riêng giá trị nhìn rõ nhịp của mình thì đến khá sớm.
Đánh dấu mỗi ngày có làm mình căng thẳng hơn không?
Có thể, nếu bảng quá nhiều mục, nếu bạn coi ô trống là thất bại, hoặc nếu bạn đem bảng ra so với người khác. Giữ bảng nhẹ, có mức tối thiểu cho ngày bận, và dừng lại khi thấy sợ nhìn vào bảng là những cách giữ việc theo dõi lành mạnh.
Theo dõi thói quen có thay được việc đi khám sức khoẻ không?
Không. Bảng đánh dấu chỉ ghi việc bạn làm, như đi bộ hay đi ngủ đúng giờ. Nó không đo được tình trạng sức khoẻ và không thay được lời khuyên của bác sĩ. Khi có triệu chứng bất thường hoặc bệnh nền, bạn nên đi khám theo lịch của cơ sở y tế.
Trẻ em có nên theo dõi thói quen không?
Có thể, nếu làm như một cách giúp trẻ nhớ việc của mình, dùng hình dán hay dấu vui mắt, không chấm điểm, không phạt và không so giữa các con. Danh mục về gia đình và trẻ em trên trang có hướng dẫn riêng cho việc này.