Mục tiêu trả lời câu "bạn muốn tới đâu", còn theo dõi thói quen trả lời câu "hôm nay bạn có bước một bước không". Một người đặt mục tiêu chạy được năm cây số không nghỉ vào cuối năm; bảng theo dõi của người đó ghi từng buổi chạy ngắn trong tuần. Hai thứ cùng hướng về một việc, nhưng làm hai vai khác nhau, đo bằng hai loại thước khác nhau và hỏng theo hai kiểu khác nhau.
Nhiều người bỏ bảng theo dõi giữa chừng vì lẫn hai vai này: họ chờ dấu tích cho thấy mình đã gần đích, trong khi dấu tích chỉ cho thấy mình có đang đi. Bài này phân biệt hai công cụ, chỉ cách nối một mục tiêu với một vài ô đánh dấu, và nói rõ khi nào chỉ cần theo dõi mà không cần mục tiêu nào cả.
Đặt cạnh nhau: mục tiêu và bảng theo dõi
Cách nhanh nhất để thấy khác biệt là đặt hai thứ cạnh nhau theo từng đặc điểm. Bảng dưới dùng một ví dụ giả định xuyên suốt: muốn đọc được nhiều sách hơn trong năm.
| Đặc điểm | Mục tiêu | Theo dõi thói quen |
|---|---|---|
| Câu hỏi trả lời | Muốn đạt điều gì | Hôm nay có làm việc đã định không |
| Ví dụ | Đọc xong mười hai cuốn trong năm | Đọc hai mươi phút mỗi tối |
| Nhịp kiểm tra | Mỗi tháng, mỗi quý | Mỗi ngày, xem lại mỗi tuần |
| Đơn vị đo | Kết quả tích luỹ | Có hoặc không, đôi khi kèm số phút |
| Khi nào xong | Có điểm kết thúc | Không có điểm kết thúc rõ ràng |
| Cảm giác khi lỡ | Thấy đích xa thêm | Một ô trống, ngày mai làm tiếp |
| Kiểu hỏng hay gặp | Đặt quá cao, bỏ từ tháng hai | Quá nhiều ô, đánh dấu cho có |
Hai cột không cạnh tranh nhau. Mục tiêu cho bảng theo dõi một lý do để tồn tại; bảng theo dõi cho mục tiêu một đường đi hằng ngày. Vấn đề chỉ phát sinh khi bạn dùng thước của cột này để đo cột kia: lấy số cuốn sách để chấm từng buổi tối, hoặc lấy chuỗi ngày đọc để tuyên bố đã đạt mục tiêu năm.
Vì sao dấu tích không nên gánh vai của mục tiêu
Mục tiêu thường nằm ở xa và phụ thuộc vào nhiều thứ ngoài tầm tay. Bạn đọc đều hai mươi phút mỗi tối nhưng gặp một cuốn sách dày và khó, cuối tháng chưa xong cuốn nào. Nếu bạn lấy số sách đọc xong để đánh giá từng buổi, tháng đó trông như thất bại, trong khi thói quen vẫn đang chạy đúng. Nhiều người dừng đúng ở chỗ này: thói quen tốt bị bỏ vì một kết quả chậm đến.
Ngược lại, dấu tích nằm hoàn toàn trong tay bạn. Hai mươi phút đọc là việc làm được dù sách dễ hay khó, dù tuần đó bận hay rảnh. Khi ô đánh dấu chỉ hỏi về việc bạn kiểm soát được, nó trở thành chỗ dựa ổn định, còn mục tiêu được xem lại ở nhịp chậm hơn, nơi những biến động ngắn hạn đã san bớt.
Điều này không có nghĩa là bỏ mục tiêu. Nó có nghĩa là mỗi công cụ được hỏi đúng câu của nó. Tối nay: "có đọc không". Cuối quý: "nhịp đọc này có đưa mình tới gần điều mình muốn không, hay cần đổi cách". Hai câu hỏi đó cần hai khoảng cách khác nhau để trả lời trung thực, và trộn chúng vào một ô là làm hỏng cả hai.
Nối một mục tiêu với vài ô đánh dấu
Khi bạn đã có một mục tiêu, việc tiếp theo là dịch nó thành những việc lặp lại đủ nhỏ để đánh dấu. Quy trình dưới đây dùng được cho hầu hết mục tiêu cá nhân thông thường:
- Viết mục tiêu ra một dòng, càng cụ thể càng tốt, kèm thời hạn. Ví dụ giả định: "Đến cuối năm nói chuyện được mười phút bằng tiếng Anh về công việc của mình".
- Hỏi: người đạt được điều này thường làm gì đều đặn mỗi ngày hoặc mỗi tuần? Liệt kê ra năm đến bảy việc, chưa cần chọn.
- Gạch bớt những việc phụ thuộc người khác hoặc hoàn cảnh ngoài tầm tay. Giữ lại những việc bạn tự làm được trong nhà mình, giờ của mình.
- Chọn một hai việc có vẻ đóng góp nhiều nhất, ví dụ "nói to một đoạn ngắn về việc trong ngày" và "nghe mười phút". Đây là các ô đánh dấu.
- Ghi tên mục tiêu ở đầu trang theo dõi bằng chữ nhỏ, để mỗi lần đánh dấu bạn nhớ vì sao ô này tồn tại.
- Đặt lịch xem lại mục tiêu riêng, ví dụ cuối mỗi tháng, tách khỏi lần xem bảng hằng tuần.
Bước thứ sáu hay bị bỏ qua. Khi không có lịch xem lại mục tiêu, bạn sẽ vô thức xem lại nó mỗi tối lúc đánh dấu, và câu hỏi lớn ấy làm câu hỏi nhỏ trở nên nặng nề.
Khi nào chỉ cần theo dõi, không cần mục tiêu
Việc có giá trị tự thân. Đi bộ buổi chiều, gọi điện cho bố mẹ mỗi tuần, đọc truyện cho con trước giờ ngủ: những việc này không cần đích đến. Làm đều là đủ. Gắn cho chúng một con số cuối năm đôi khi lại làm mất đi niềm vui vốn có.
Bạn đang thử nghiệm. Khi chưa biết một nếp mới có hợp mình không, như dậy sớm hơn ba mươi phút, mục tiêu đặt ra lúc này chỉ là đoán. Theo dõi vài tuần trước, rồi mới quyết có cần mục tiêu hay không.
Bạn vừa trải qua một mục tiêu lớn. Sau kỳ thi, sau đợt dự án căng, nhiều người không muốn đặt thêm đích nào. Giữ vài ô đánh dấu nhẹ nhàng để duy trì nhịp sống là cách nghỉ mà không buông hẳn.
Mục tiêu khiến bạn so với người khác. Nếu mỗi lần nghĩ tới con số đích bạn lại nhìn sang thành tích của bạn bè trên mạng, bỏ mục tiêu số và chỉ giữ việc đánh dấu. Đều Đặn chủ trương so mình với mình; một mục tiêu kéo bạn ra khỏi điều đó thì không đáng giữ.
Những lẫn lộn hay gặp và cách gỡ
Dưới đây là những lẫn lộn giữa mục tiêu và theo dõi mà người mới hay rơi vào, kèm cách gỡ ngắn gọn cho từng trường hợp:
- Ghi mục tiêu vào ô đánh dấu. Ô "giảm năm cân" không bao giờ được đánh dấu cho tới ngày cuối. Thay bằng việc làm được mỗi ngày, như "ăn tối trước tám giờ", và để việc cân đo theo nhịp chậm, theo khuyến nghị của người có chuyên môn.
- Đặt mục tiêu cho chính chuỗi ngày. "Đánh dấu đủ một trăm ngày liên tiếp" biến công cụ thành đích, và một ngày ốm làm sụp đổ cả tháng nỗ lực. Chuỗi ngày có bài riêng trên trang; ở đây chỉ lưu ý đừng để nó thay mục tiêu thật.
- Đổi mục tiêu mà không đổi ô. Bạn chuyển từ muốn chạy năm cây số sang muốn bơi được, nhưng bảng vẫn ghi "chạy hai mươi phút". Khi mục tiêu đổi, rà lại ô ngay trong tuần đó.
- Đánh giá cả năm bằng tỷ lệ dấu tích. Tỷ lệ ngày làm được là thông tin hữu ích về nhịp, không phải điểm số của năm. Một năm làm được sáu mươi phần trăm số ngày mà đạt mục tiêu vẫn là một năm tốt.
- Có mục tiêu mà không có ô nào. Ngược với các trường hợp trên: mục tiêu viết đẹp đầu năm nhưng không dịch thành việc gì để đánh dấu. Khi đó mục tiêu chỉ là mong ước.
Phần lớn các lẫn lộn này được phát hiện sớm nếu bạn hỏi mỗi ô một câu: hôm nay mình có tự quyết được việc này không. Câu trả lời là không thì ô đó đang chứa mục tiêu, không chứa thói quen.
Đọc bốn tình huống khi bảng và mục tiêu kéo hai hướng
Dấu đầy, mục tiêu nhích lên. Đây là trường hợp dễ chịu nhất: việc bạn chọn đúng là việc đẩy mục tiêu đi. Không cần đổi gì; chỉ cần giữ mức này và đừng vội thêm ô mới vì thấy mọi thứ đang trơn tru. Nhiều bảng hỏng đúng vào lúc người dùng phấn khởi nhất.
Dấu đầy, mục tiêu đứng yên. Bạn làm đều nhưng sau vài tháng không thấy tiến gần đích. Có thể việc được chọn quá nhẹ so với mục tiêu, hoặc không phải việc quyết định. Ví dụ giả định: nghe tiếng Anh mỗi ngày nhưng mục tiêu là nói, thì cần thêm một ô luyện nói. Đây là lúc sửa ô, không phải lúc trách mình.
Dấu thưa, mục tiêu vẫn nhích. Mục tiêu tiến lên nhờ yếu tố khác, như công việc mới buộc bạn dùng ngoại ngữ nhiều hơn. Bảng theo dõi lúc này có thể đã hết vai, hoặc cần đổi sang việc khác hợp hoàn cảnh mới. Ghi nhận điều đó thay vì cố lấp ô cho đủ.
Dấu thưa, mục tiêu đứng yên. Trước khi kết luận mục tiêu sai, nhìn xem ô trống rơi vào ngày nào. Thường lý do nằm ở lịch sống: giờ làm việc đổi, con ốm, đi công tác. Thu nhỏ việc lại cho vừa hoàn cảnh hiện tại trong vài tuần, rồi mới tính chuyện đổi mục tiêu.
Một vòng tháng: hai nhịp xem lại tách rời (ví dụ giả định)
Ví dụ giả định: anh Phong ở Đà Nẵng đặt mục tiêu chạy được năm cây số liên tục trước Tết. Bảng theo dõi của anh có một hàng duy nhất: "ra khỏi nhà chạy hoặc đi nhanh hai mươi phút", ba buổi mỗi tuần, xếp vào thứ hai, thứ tư, thứ bảy.
Mỗi chủ nhật, anh nhìn bảng tuần trong một phút: đủ ba ô hay thiếu ô nào, thiếu vì sao. Tuần mưa nhiều anh thiếu hai buổi, anh ghi một chữ "mưa" bên cạnh và chuyển buổi chạy sang tối thứ năm khi trời tạnh. Chủ nhật không phải lúc anh tự hỏi khi nào chạy được năm cây số.
Câu hỏi đó để dành cho buổi chạy thử cuối tháng: anh chạy chậm, tính xem được bao xa trước khi phải đi bộ. Tháng đầu được một cây số rưỡi, tháng thứ hai được hai cây số rưỡi. Con số này nói về mục tiêu; còn hàng ô đánh dấu nói về nhịp. Hai thứ được đọc ở hai thời điểm khác nhau nên không cái nào làm nhiễu cái nào. Khi chạy thấy đau ngực, chóng mặt hay đau khớp kéo dài, anh dừng lại và đi khám, không cố cho đủ ô.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đặt mục tiêu số cho từng thói quen không?
Không bắt buộc. Nhiều thói quen chỉ cần làm đều là đủ, như đi bộ hay đọc sách cho vui. Mục tiêu số có ích khi bạn muốn tới một điểm cụ thể, nhưng nên để nó ở nhịp xem lại tháng hay quý, không đặt vào ô đánh dấu hằng ngày.
Theo dõi thói quen có phải là cách chia nhỏ mục tiêu không?
Gần đúng nhưng chưa đủ. Chia nhỏ mục tiêu tạo ra các mốc trung gian, còn theo dõi thói quen ghi lại việc lặp lại đều đặn. Một mục tiêu có thể có cả mốc trung gian lẫn vài ô đánh dấu; hai thứ phục vụ hai câu hỏi khác nhau.
Đạt mục tiêu rồi có nên bỏ bảng theo dõi không?
Tuỳ việc. Nếu thói quen chỉ phục vụ mục tiêu đã xong, bạn có thể dừng. Nếu bạn muốn giữ nếp sống đó, tiếp tục đánh dấu thêm một thời gian rồi giảm dần là cách an toàn hơn so với bỏ ngay hôm sau.
Một mục tiêu nên có bao nhiêu ô đánh dấu đi kèm?
Thường một đến hai ô là vừa. Nhiều hơn thì việc đánh dấu bắt đầu tốn sức và bạn khó biết ô nào thật sự đóng góp. Nếu muốn thêm, hãy chờ các ô hiện có chạy ổn vài tuần đã.
Tỷ lệ đánh dấu thấp có nghĩa là mục tiêu đặt sai không?
Chưa chắc. Tỷ lệ thấp có thể do việc quá lớn so với lịch sống, do thời điểm làm không hợp, hoặc do mục tiêu không còn quan trọng với bạn. Nhìn ngày nào hay lỡ và vì sao trước, rồi mới quyết sửa ô hay sửa mục tiêu.
Mục tiêu sức khoẻ thì nên theo dõi thế nào cho an toàn?
Đánh dấu việc làm như đi bộ, ngủ đúng giờ, ăn thêm rau, còn các chỉ số cơ thể thì đo theo khuyến nghị của nhân viên y tế. Người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước khi đặt mục tiêu vận động hay ăn uống mới.