Một thói quen đã thành nếp thì không cần đánh dấu mỗi ngày nữa, và biết lúc nào thôi đánh dấu cũng là một phần của việc theo dõi tốt. Bảng theo dõi giống giàn giáo dựng quanh một ngôi nhà đang xây: rất cần khi tường còn non, nhưng khi tường đã đứng vững thì giàn giáo chỉ chiếm chỗ. Giữ ô đánh dấu cho những việc đã tự chạy làm bảng dài thêm, che bớt những ô còn cần chú ý, và biến việc đánh dấu thành thủ tục.
Bài này nêu dấu hiệu cho thấy một thói quen đã thành nếp, nói rõ thời gian cần thiết khác nhau nhiều thế nào giữa các người và các việc, hướng dẫn thôi đánh dấu theo ba bậc, dựng một bảng kiểm mỗi tháng thay cho ô hằng ngày, và chỉ cách xử lý khi nếp đã có bỗng trượt lại. Bài không bàn chuyện dừng theo dõi vì nó gây áp lực; chuyện đó có danh mục riêng về ranh giới lành mạnh.
Theo dõi là giàn giáo, không phải bức tường
Lúc mới bắt đầu, một thói quen cần được nhắc, cần được thấy, cần được ghi nhận. Ô đánh dấu làm cả ba việc đó. Nhưng mục đích cuối cùng của phần lớn thói quen không phải là có một bảng đẹp, mà là việc đó trở thành một phần tự nhiên của ngày, làm mà không cần nghĩ, như đánh răng hay khoá cửa trước khi ngủ.
Khi một việc đã đến được chỗ đó, tiếp tục đánh dấu mỗi ngày bắt đầu có chi phí. Mỗi ô là một lần nhìn, một lần nghĩ, dù rất ngắn. Bảng nhiều ô đã thành nếp làm mắt bạn trượt qua cả những ô mới đang cần chú ý. Và việc đánh dấu một thứ không cần đánh dấu dần biến cả bảng thành thủ tục, khiến bạn đánh dấu luôn những ô khác một cách vô thức.
Thôi đánh dấu một thói quen đã thành nếp không phải là bỏ thói quen đó. Nó là chuyển việc đó từ chế độ được giám sát sang chế độ tự chạy, với một lần kiểm thưa thớt để biết nó vẫn đang chạy. Chỗ trống trên bảng dành cho thói quen tiếp theo trong trang "để sau" của bạn, nếu bạn muốn.
Dấu hiệu một thói quen đã thành nếp
Không có một ngày cụ thể nào để tuyên bố thói quen đã thành nếp. Thay vào đó, bạn quan sát những dấu hiệu sau; khi có ba bốn dấu hiệu cùng lúc, đó là lúc cân nhắc thôi đánh dấu:
- Bạn làm mà không cần nghĩ có nên làm hay không. Việc tự diễn ra vào đúng lúc quen thuộc, giống như một bước trong chuỗi việc buổi sáng hay buổi tối.
- Bạn thấy thiếu khi không làm. Một tối không đọc sách thấy như chưa xong ngày. Cảm giác này cho thấy việc đã gắn vào nhịp sống chứ không còn là việc phải nhớ.
- Đánh dấu đã thành thủ tục. Bạn đánh dấu mà không nghĩ gì về việc vừa làm, và nếu bỏ bảng đi bạn vẫn làm như cũ.
- Ô trống chỉ còn do lý do ngoài tầm tay. Ốm, đi xa, có việc gia đình. Không còn những ô trống vì quên hay vì ngại.
- Thói quen đã đi qua ít nhất một giai đoạn xáo trộn. Một đợt Tết, một chuyến công tác, một tuần ốm, và bạn tự quay lại mà không cần bảng nhắc. Đây là dấu hiệu chắc nhất.
Dấu hiệu cuối đáng được nhấn mạnh. Một thói quen chạy đều trong những tuần bình thường chưa chắc đã vững; chỉ khi nó sống sót qua một giai đoạn lịch sống bị đảo lộn, bạn mới biết nó tự đứng được.
Bao lâu thì thường đủ: nghiên cứu nói gì
Câu hỏi "bao nhiêu ngày thì thành thói quen" thường được trả lời bằng một con số tròn trịa truyền miệng, nhưng nghiên cứu cho thấy không có con số chung. Một nghiên cứu được trích dẫn nhiều của Phillippa Lally và cộng sự tại University College London, công bố năm 2010, theo dõi những người tình nguyện tự chọn một hành vi ăn uống, uống nước hay vận động để làm mỗi ngày. Thời gian để hành vi đạt gần mức tự động cao nhất có trung vị khoảng sáu mươi sáu ngày, nhưng dao động rất rộng giữa các người, từ khoảng mười tám ngày đến hơn hai trăm ngày theo ước tính.
Nghiên cứu đó cũng ghi nhận rằng lỡ một lần không làm hỏng đáng kể quá trình. Điều này khớp với kinh nghiệm thực tế: ô trống thỉnh thoảng không xoá công sức của những tuần trước.
Ý nghĩa thực tế cho người theo dõi: đừng đặt ngày kết thúc theo một con số định sẵn. Việc đơn giản như uống một cốc nước sau khi thức dậy có thể thành nếp sau vài tuần; việc đòi nhiều công sức như tập thể dục có thể cần nhiều tháng. Hãy dựa vào những dấu hiệu ở phần trên thay vì đếm ngày. Với người đọc bảng, cách hiểu này còn giảm áp lực: không có hạn chót nào mà bạn đang chạy trễ.
Thôi đánh dấu theo ba bậc
Bỏ hẳn ô đánh dấu từ ngày mai là cách dễ khiến thói quen trượt mà không ai hay. Thôi dần theo ba bậc cho phép bạn kiểm tra ở mỗi bậc rằng thói quen vẫn đứng vững:
- Bậc một, từ hằng ngày sang hằng tuần: thay hàng ô hằng ngày bằng một ô mỗi tuần, cuối tuần ghi số ngày đã làm trong tuần theo trí nhớ. Giữ bậc này ba bốn tuần.
- Nếu số ngày cuối tuần vẫn ổn định như lúc còn đánh dấu hằng ngày, chuyển sang bậc hai.
- Bậc hai, từ hằng tuần sang hằng tháng: chuyển thói quen sang bảng kiểm tháng ở phần sau, mỗi cuối tháng trả lời một câu hỏi về nó. Giữ bậc này hai ba tháng.
- Nếu câu trả lời kiểm tháng vẫn đều là có, chuyển sang bậc ba.
- Bậc ba, ra khỏi bảng: gạch tên thói quen khỏi bảng kiểm, ghi nó vào một trang "đã thành nếp" kèm ngày. Trang này để đọc lại khi cần động lực, không cần kiểm nữa.
- Ở bất kỳ bậc nào, nếu thấy thói quen lung lay rõ rệt, quay lại bậc trước đó thay vì cố giữ.
Toàn bộ quá trình thường kéo dài vài tháng. Nghe có vẻ chậm, nhưng nó tốn rất ít công: mỗi tuần một ô, mỗi tháng một câu hỏi. Trang "đã thành nếp" là phần thưởng nhỏ nhưng có thật: một danh sách việc bạn đã biến thành một phần của chính mình.
Bảng kiểm mỗi tháng cho thói quen đã thành nếp
Bảng kiểm tháng chỉ cần một câu hỏi cho mỗi thói quen và một dòng ghi việc cần làm nếu câu trả lời là không. Ví dụ giả định:
| Thói quen | Câu hỏi kiểm tháng | Nếu trả lời không |
|---|---|---|
| Đọc sách trước khi ngủ | Tháng này có tuần nào gần như không đọc không | Quay lại đánh dấu hằng tuần trong một tháng |
| Đi bộ sau bữa tối | Số buổi đi bộ tháng này có giảm rõ so với trước không | Tìm thay đổi trong lịch sống, quay lại bậc một |
| Ôn từ vựng mỗi sáng | Có tuần nào quên hẳn không | Đánh dấu hằng ngày lại hai tuần |
| Bỏ ống tiết kiệm mỗi tuần | Tháng này có bỏ đủ các tuần không | Xem lại khoản cố định có còn hợp thu nhập không |
| Gọi điện cho bố mẹ cuối tuần | Tháng này có tuần nào quên gọi không | Đặt lại nhắc nhở tối thứ bảy |
Câu hỏi kiểm tháng nên hỏi về sự trượt rõ rệt chứ không phải sự hoàn hảo. Một hai ngày lỡ trong tháng là bình thường với thói quen đã thành nếp; điều cần phát hiện là thói quen đã ngừng chạy chứ không phải nó chạy chưa đủ đẹp. Một buổi kiểm tháng cho năm thói quen mất chưa tới năm phút.
Khi nếp cũ trượt lại sau khi đã thôi đánh dấu
Đây là chuyện bình thường. Đổi việc, chuyển nhà, có con, ốm dài ngày đều có thể làm một thói quen tưởng đã vững lung lay. Trượt lại không chứng minh rằng thói quen chưa bao giờ thành nếp, chỉ cho thấy hoàn cảnh nuôi nó đã thay đổi.
Quay lại đánh dấu ngắn hạn. Không cần bắt đầu lại từ đầu với bảng hằng ngày nhiều tháng. Thường vài tuần đánh dấu lại là đủ để đưa thói quen về nhịp cũ, vì nền tảng vẫn còn.
Tìm thứ đã thay đổi. Hỏi: điểm neo cũ của thói quen còn không. Có thể trước đây bạn đọc sách sau khi con ngủ, nhưng giờ con ngủ muộn hơn. Sửa điểm neo thường hiệu quả hơn cố gắng thêm.
Không coi là thất bại. Ghi vào trang "đã thành nếp" một dòng: tháng nào trượt, vì sao, mất bao lâu để quay lại. Lần sau gặp hoàn cảnh tương tự, bạn biết trước điều gì sẽ xảy ra và cần làm gì.
Năm tháng đọc sách ở Ninh Bình (ví dụ giả định)
Ví dụ giả định: ông Bình, giáo viên đã nghỉ hưu ở Ninh Bình, bắt đầu đánh dấu "đọc ba mươi phút sau bữa tối" từ đầu năm. Ba tháng đầu, ông đánh dấu hằng ngày, bảng đều đặn trừ vài ngày có khách hay có việc họ hàng. Qua đợt Tết với nhiều ngày lịch sống đảo lộn, ông vẫn tự quay lại đọc ngay tuần sau đó mà không cần nhìn bảng.
Sang tháng thứ tư, ông chuyển sang ghi số ngày đọc mỗi cuối tuần: năm, sáu, sáu, bảy. Ổn định như lúc đánh dấu hằng ngày. Tháng thứ năm, ông chuyển thói quen này sang bảng kiểm tháng với câu hỏi "tháng này có tuần nào gần như không đọc không". Câu trả lời là không. Chỗ trống trên bảng hằng ngày, ông dùng cho một thói quen mới: tập vài động tác giãn cơ nhẹ buổi sáng mà bác sĩ đã gợi ý trong lần khám định kỳ.
Đến cuối năm, "đọc sách sau bữa tối" nằm trong trang "đã thành nếp" của ông. Ông vẫn đọc mỗi tối, chỉ là không còn ô nào cho việc đó. Câu chuyện giả định này cho thấy vòng đời bình thường của một thói quen được theo dõi: bắt đầu bằng đánh dấu dày, thưa dần, rồi rời bảng, nhường chỗ cho việc tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Theo dõi một thói quen bao lâu thì nên dừng?
Không có số ngày cố định. Nghiên cứu cho thấy thời gian để một hành vi trở nên tự động khác nhau rất nhiều giữa các người và các việc. Hãy dựa vào dấu hiệu như làm mà không cần nghĩ, thấy thiếu khi không làm, và đã đi qua một giai đoạn xáo trộn.
Thôi đánh dấu rồi thói quen có bị mất không?
Có thể trượt nếu bỏ đột ngột hoặc khi hoàn cảnh thay đổi lớn. Thôi dần theo ba bậc và giữ một lần kiểm mỗi tháng giúp bạn phát hiện sớm. Nếu trượt, vài tuần đánh dấu lại thường đủ để đưa nó về nhịp cũ.
Có nên giữ ô đánh dấu mãi để chắc chắn không?
Không cần thiết với phần lớn thói quen. Ô dành cho việc đã thành nếp làm bảng dài thêm và che những ô đang cần chú ý. Ngoại lệ là những việc bác sĩ dặn phải ghi lại theo lịch, khi đó hãy theo lời dặn của bác sĩ.
Thói quen nào không nên thôi theo dõi?
Những việc liên quan tới điều trị như nhắc giờ uống thuốc theo chỉ định, đo chỉ số theo lời dặn của bác sĩ. Với những việc này, việc ghi chép phục vụ người điều trị, nên giữ theo đúng hướng dẫn chứ không tự thôi.
Trang đã thành nếp dùng để làm gì?
Để đọc lại khi bạn cần nhắc mình rằng thay đổi là có thể, và để biết những hoàn cảnh nào từng làm thói quen trượt. Đây là ghi chép cho riêng bạn, không để so với ai.
Thói quen của trẻ có cần thôi theo dõi dần như vậy không?
Có, và với trẻ việc này càng tự nhiên. Khi con đã tự đánh răng, tự dọn đồ mà không cần nhắc, có thể bỏ hình dán cho việc đó và cùng con chọn việc khác nếu con muốn. Không chấm điểm và không so giữa các con.