Thói quen muốn bớt khó theo dõi hơn thói quen muốn làm thêm, vì thứ bạn cần ghi lại là một sự vắng mặt. Đọc sách xong thì có một khoảnh khắc rõ ràng để đánh dấu. Còn "hôm nay không cắn móng tay" thì chỉ biết chắc vào cuối ngày, và trong ngày thì không có lúc nào đáng để ghi. Nếu dùng cách ghi của thói quen làm thêm cho việc muốn bớt, bảng thường trở nên mơ hồ hoặc thành nguồn tự trách.
Bài này so bốn cách ghi cho việc muốn bớt: đánh dấu ngày không làm, đếm số lần, ghi theo ngưỡng và ghi hành động thay thế. Kèm theo là cách ghi vài chữ về hoàn cảnh khi trượt, một ví dụ giả định và danh sách những việc không nên tự theo dõi một mình. Phần lý thuyết bỏ thói quen nói chung không nằm trong phạm vi bài; ở đây chỉ bàn cách ghi.
Bớt khác làm thêm ở chỗ nào khi ghi
Với việc làm thêm, dấu tích gắn với một hành động có thật: bạn làm, rồi bạn đánh dấu. Với việc muốn bớt, không có hành động nào để gắn. Nếu chọn đánh dấu những ngày không làm, bạn phải chờ đến cuối ngày, và lúc đó trí nhớ về một ngày dài có thể không chính xác. Nếu chọn ghi mỗi lần trượt, bạn ghi đúng vào lúc cảm thấy không vui với mình, và việc ghi dễ bị bỏ qua.
Thêm một khác biệt: việc muốn bớt thường không có hình thái có hoặc không gọn gàng. Bạn không bỏ hẳn đồ ngọt, bạn muốn ăn ít đi. Bạn không bỏ hẳn điện thoại buổi tối, bạn muốn bớt lại. Một bảng chỉ có ngày sạch và ngày trượt bỏ qua toàn bộ vùng ở giữa, nơi phần lớn tiến bộ thật sự diễn ra.
Vì vậy, với việc muốn bớt, câu hỏi đầu tiên không phải "dùng sổ hay ứng dụng" mà là "thứ mình cần thấy là gì": số ngày không có, số lần mỗi ngày giảm dần, hay những lúc mình đã chọn làm việc khác thay vào. Mỗi câu trả lời dẫn tới một cách ghi khác, và chọn đúng ngay từ đầu giúp bảng không bị bỏ sau vài tuần.
Bốn cách ghi cho việc muốn bớt
Bảng dưới so bốn cách hay dùng. Ví dụ là giả định; bạn có thể dùng một cách hoặc kết hợp hai cách cho cùng một việc.
| Cách ghi | Ghi gì | Hợp khi | Cần để ý |
|---|---|---|---|
| Ngày không làm | Cuối ngày đánh dấu nếu cả ngày không làm | Việc muốn dừng hẳn, ít xảy ra trong ngày | Một lần trượt xoá cả ngày, dễ nản |
| Đếm số lần | Gạch một nét mỗi lần xảy ra | Việc xảy ra nhiều lần trong ngày, muốn giảm dần | Phải ghi ngay, dễ quên ghi |
| Theo ngưỡng | Đánh dấu nếu trong ngày không vượt mức đã định | Việc không cần bỏ hẳn, chỉ cần giới hạn | Ngưỡng cần viết sẵn, không đổi lúc mệt |
| Hành động thay thế | Đánh dấu mỗi lần làm việc khác thay vào | Việc có tín hiệu rõ, như buồn chán, rảnh tay | Cần chọn việc thay thế cụ thể |
Cách thứ tư thường bị đánh giá thấp nhưng lại dễ ghi nhất: nó biến việc muốn bớt thành việc làm thêm, có hành động rõ ràng để đánh dấu ngay. Kết hợp đếm số lần với hành động thay thế là cặp hay dùng: một cột đếm lần trượt, một cột đếm lần chọn việc khác, và bạn đọc tỷ lệ giữa hai cột theo tuần.
Đánh dấu hành động thay thế thay vì đếm lỗi
Khi chỉ đếm số lần trượt, bảng của bạn là một danh sách lỗi. Đọc lại danh sách lỗi mỗi tối không dễ chịu, và nhiều người bỏ bảng chính vì lý do đó. Hành động thay thế đảo chiều: mỗi dấu trong bảng là một lần bạn đã chọn khác đi. Bảng có thể vẫn có lần trượt, nhưng không còn chỉ toàn lần trượt.
Để cách này hoạt động, hành động thay thế phải cụ thể và làm được ngay tại chỗ, vào đúng lúc tín hiệu xuất hiện. Ví dụ giả định: muốn bớt cắn móng tay khi đọc tài liệu căng thẳng, hành động thay thế là "nắm quả bóng nhỏ trong tay trái". Muốn bớt lướt điện thoại khi chờ thang máy, hành động thay thế là "nhìn ra cửa sổ và thở chậm ba nhịp". Những hành động mơ hồ như "làm gì đó tích cực hơn" không ghi được.
Hành động thay thế không phải lúc nào cũng hiệu quả ngay, và một số lần bạn sẽ làm cả hai: bóp quả bóng rồi vẫn cắn móng tay. Ghi cả hai, không cần chọn. Sau vài tuần, tỷ lệ giữa lần thay thế thành công và lần trượt cho bạn biết hành động thay thế đó có hợp không. Nếu tỷ lệ không cải thiện, đổi hành động khác chứ không cần đổi cả bảng.
Ghi vài chữ về hoàn cảnh khi trượt
Giờ trong ngày. Chỉ cần ghi buổi: sáng, trưa, chiều, tối, khuya. Sau hai tuần, thường sẽ lộ ra một khung giờ chiếm phần lớn số lần, và đó là khung giờ đáng sắp xếp lại.
Nơi chốn. Bàn làm việc, giường, xe buýt, bếp. Nhiều việc muốn bớt gắn chặt với một chỗ cụ thể, và thay đổi chỗ đó đôi khi dễ hơn thay đổi bản thân hành vi.
Trạng thái lúc đó. Một từ thôi: chán, mệt, lo, đói, vội. Không cần phân tích; chỉ cần thấy chữ nào lặp lại nhiều nhất trong tuần.
Có ai bên cạnh. Một mình hay có người khác, và nếu có thì là ai. Thông tin này giúp bạn nhận ra những tình huống xã hội dễ khiến mình trượt, mà không cần đổ lỗi cho ai.
Giữ ghi chú thật ngắn. Toàn bộ ghi chú cho một lần trượt nên vừa trong một dòng. Nếu phải viết dài, bạn sẽ ngại ghi, và một ghi chú ngắn đầy đủ hơn mười ghi chú dài bị bỏ qua.
Những việc không nên tự theo dõi một mình
Bảng theo dõi phù hợp với những thói quen thường ngày như cắn móng tay, lướt điện thoại, ăn vặt, nói ngắt lời người khác. Có những việc mà tự theo dõi chưa đủ, và cố gắng một mình có thể làm chậm việc tìm được sự giúp đỡ thích hợp:
- Rượu bia, thuốc lá, chất gây nghiện khi bạn đã thử bớt nhiều lần mà không được, hoặc khi dừng lại gây khó chịu trong cơ thể. Bác sĩ và các dịch vụ hỗ trợ cai có cách tiếp cận phù hợp hơn một bảng đánh dấu.
- Ăn uống bất thường như nhịn ăn kéo dài, ăn rồi tìm cách nôn ra, hoặc lo âu dữ dội quanh chuyện ăn. Theo dõi từng món ăn có thể làm tình trạng tệ hơn; cần gặp chuyên gia.
- Hành vi gây hại cho bản thân, dù ở mức nào. Hãy nói với người bạn tin tưởng và tìm đến cơ sở y tế hoặc chuyên gia tâm lý.
- Chi tiêu, vay mượn vượt khả năng đến mức ảnh hưởng gia đình. Bảng thói quen có thể hỗ trợ, nhưng cần nói chuyện thẳng thắn với người thân và tìm người tư vấn phù hợp.
- Bất cứ việc gì mà việc ghi lại làm bạn lo âu hơn thay vì nhẹ đi. Đó là tín hiệu nên dừng bảng và tìm người hỗ trợ.
Danh sách này không nhằm làm bạn sợ. Nó chỉ phân biệt hai loại việc: loại mà một tờ giấy và cây bút giúp được, và loại cần nhiều hơn thế. Tìm sự giúp đỡ cho loại thứ hai không phải là thất bại của việc tự theo dõi.
Bớt cắn móng tay trong một tháng (ví dụ giả định)
Ví dụ giả định: chị Mai, nhân viên kế toán ở Lâm Đồng, có thói quen cắn móng tay mỗi khi đối chiếu số liệu. Chị thử đánh dấu "ngày không cắn móng tay" và sau một tuần không có ô nào được đánh dấu. Bảng hoàn toàn trống, và chị không học được gì từ nó ngoài cảm giác thất bại.
Chị đổi sang hai cột: cột thứ nhất gạch một nét mỗi lần nhận ra mình đang cắn móng, kèm một chữ về hoàn cảnh; cột thứ hai gạch một nét mỗi lần nắm quả bóng nhỏ để trên bàn thay vì đưa tay lên miệng. Tuần đầu, cột thứ nhất có trung bình sáu nét mỗi ngày, cột thứ hai hai nét. Chữ lặp lại nhiều nhất trong ghi chú là "đối chiếu" và "chiều".
Đến tuần thứ tư, cột thứ nhất còn khoảng ba nét mỗi ngày, cột thứ hai tăng lên bốn. Chị vẫn chưa có ngày nào hoàn toàn không cắn, và theo cách ghi cũ thì tháng này là một tháng trống trơn. Theo cách ghi mới, chị thấy số lần đã giảm khoảng một nửa và biết chính xác buổi chiều đối chiếu số liệu là lúc cần để quả bóng gần tay nhất. Hai cách ghi nhìn cùng một tháng nhưng kể hai câu chuyện rất khác nhau.
Chuyển cách ghi khi việc đã bớt dần
Cách ghi hợp lúc đầu chưa chắc hợp về sau. Khi số lần đã giảm đáng kể, đếm từng lần có thể thành thừa, còn đánh dấu ngày không làm trở nên khả thi. Các bước chuyển:
- Nhìn cột đếm số lần trong hai tuần gần nhất. Nếu phần lớn các ngày chỉ còn không hoặc một lần, có thể cân nhắc chuyển.
- Kẻ vạch dọc kèm ngày chuyển, để khi đọc lại bạn không so trực tiếp hai kiểu số với nhau.
- Chuyển sang đánh dấu ngày không làm, nhưng giữ thêm một chỗ nhỏ để ghi số lần nếu ngày đó có trượt, thay vì chỉ để trống.
- Giữ cột hành động thay thế thêm vài tuần nếu nó vẫn đang giúp bạn; bỏ khi thấy mình không còn cần đến.
- Nếu sau khi chuyển, số ngày trượt tăng trở lại rõ rệt trong hai ba tuần, quay về cách đếm số lần mà không coi đó là đi lùi.
Chuyển qua lại giữa các cách ghi là bình thường. Bảng theo dõi phục vụ việc nhìn rõ, và cách ghi nào cho bạn nhìn rõ nhất ở giai đoạn hiện tại thì đó là cách đúng cho lúc này.
Câu hỏi thường gặp
Nên đánh dấu ngày không làm hay đếm số lần?
Nếu việc xảy ra nhiều lần trong ngày và bạn muốn giảm dần, đếm số lần hợp hơn. Nếu việc ít xảy ra và bạn muốn dừng hẳn, đánh dấu ngày không làm có thể đủ. Phân vân thì bắt đầu bằng đếm số lần trong hai tuần để biết mức xuất phát.
Đếm số lần trượt có làm mình thấy tệ hơn không?
Có thể, nếu chỉ có một cột đếm lỗi. Thêm một cột ghi hành động thay thế giúp bảng cân bằng hơn, vì mỗi lần chọn khác đi cũng được ghi nhận. Nếu việc ghi vẫn làm bạn lo âu nhiều, nên dừng và tìm người hỗ trợ.
Quên ghi số lần trong ngày thì làm sao?
Cuối ngày ước lượng một con số và ghi kèm chữ "ước". Một con số ước vẫn hữu ích hơn ô trống. Nếu quên thường xuyên, đặt giấy bút hoặc phần ghi chú điện thoại ngay chỗ việc đó hay xảy ra.
Theo dõi việc bớt uống rượu bia bằng bảng có được không?
Với việc uống ở mức thỉnh thoảng và bạn chỉ muốn bớt lại, bảng có thể hỗ trợ. Nếu đã thử bớt nhiều lần không được, uống mỗi ngày, hoặc dừng lại thấy khó chịu trong người, bạn nên gặp bác sĩ thay vì chỉ dựa vào bảng.
Bao lâu thì nên đổi cách ghi?
Sau ba bốn tuần, nếu bảng không còn cho bạn thông tin mới hoặc bạn ngại mở nó, đó là lúc đổi. Ví dụ khi số lần đã giảm nhiều, chuyển từ đếm số lần sang đánh dấu ngày không làm sẽ nhẹ hơn.
Có nên công khai bảng theo dõi việc muốn bớt không?
Tuỳ bạn và tuỳ việc. Với những việc riêng tư, giữ bảng cho riêng mình là hợp lý. Nếu chia sẻ, chọn người ủng hộ chứ không phán xét, và không biến bảng thành cuộc so sánh với ai.