Ba mươi ngày đầu theo dõi thói quen chủ yếu kiểm tra cách bạn đặt việc, chưa phải kiểm tra bạn có đủ kiên trì hay không. Bảng đánh dấu tháng đầu cho biết định nghĩa "đã làm" có rõ không, bạn chọn bao nhiêu thói quen là vừa, giờ ghi có hợp không và công cụ có quá phiền không. Đọc đúng những điều đó thì tháng thứ hai nhẹ hơn hẳn.
Bài này dành cho người vừa đánh dấu đủ một tháng, dù tháng đó đẹp hay lổn nhổn. Bạn sẽ có cách gom dữ liệu, năm điểm cần soát, cách đọc nhịp lên xuống trong tháng, một bảng ví dụ giả định và ba hướng quyết định sau buổi đọc. Phần đọc dữ liệu ba tháng để thấy xu hướng dài hơn có bài riêng trong cùng chuyên mục.
Tháng đầu là tháng thử cách đo, chưa phải thử bản thân
Khi bắt đầu theo dõi, bạn đưa ra nhiều quyết định mà lúc đó chưa có căn cứ: theo dõi những thói quen nào, mỗi thói quen làm đến đâu thì tính, ghi vào lúc nào, ghi bằng gì. Những quyết định này giống bản nháp. Một tháng sử dụng thật là lần đầu tiên bạn có dữ liệu để biết bản nháp ấy đúng hay sai ở đâu.
Vì thế, khi đọc lại 30 ngày đầu, câu hỏi chính không phải "mình làm được bao nhiêu phần trăm" mà là "những ô trống kia do mình hay do cách đặt việc". Một thói quen lỡ mười lăm ngày có thể vì định nghĩa quá cao, vì giờ làm rơi đúng lúc bận nhất, hoặc vì bạn không thực sự cần nó. Những nguyên nhân này sửa được bằng cách đổi thiết kế, không cần thêm ý chí.
Cách nhìn này cũng giúp bạn không bỏ cuộc sớm. Rất nhiều người dừng theo dõi sau tháng đầu vì thấy bảng loang lổ và kết luận mình không hợp với việc này. Thật ra họ chỉ chưa chỉnh cấu hình ban đầu. Một tháng lổn nhổn là dữ liệu tốt để sửa; một tháng đẹp hoàn hảo đôi khi lại báo hiệu mức đặt ra quá dễ và bạn chưa học được gì nhiều.
Cũng nên nhớ ba mươi ngày là khoảng ngắn. Nó đủ để thấy thiết kế có vấn đề, nhưng chưa đủ để kết luận về mùa, về những đợt bận theo chu kỳ hay về việc thói quen đã thành nếp hay chưa. Những câu hỏi đó cần thêm thời gian.
Trước khi đọc: gom đủ dữ liệu và xử lý những ngày quên ghi
Đọc một tháng dữ liệu thiếu sót dễ dẫn đến kết luận sai. Dành mười phút chuẩn bị theo thứ tự sau:
- Đặt cả bốn, năm tuần cạnh nhau. Nếu dùng sổ, mở các trang ra cùng lúc hoặc chép số đếm từng tuần vào một trang. Nếu dùng bảng tính, lọc đúng ba mươi ngày từ ngày bắt đầu.
- Tách hai loại ô trống: ngày bạn không làm và ngày bạn có làm nhưng quên ghi. Với loại thứ hai, nếu còn nhớ chắc thì điền vào bằng một ký hiệu khác, ví dụ dấu tích có khoanh tròn; nếu không nhớ chắc thì đánh dấu "không rõ" chứ đừng đoán.
- Gạch riêng những ngày bạn chủ động nghỉ theo kế hoạch, như ngày nghỉ tập đã định trước. Những ngày này không nên tính như ngày lỡ.
- Gom các dòng tổng kết tuần nếu bạn có làm. Chúng chứa nhận xét lúc dữ liệu còn mới, quý hơn trí nhớ của bạn bây giờ.
- Đếm cho từng thói quen: số ngày làm đủ, số ngày làm mức tối thiểu, số ngày lỡ, số ngày không rõ. Ghi thành một dòng cho mỗi thói quen.
Nếu số ngày "không rõ" vượt quá năm, sáu ngày trong tháng, bản thân điều đó là một phát hiện: giờ ghi hoặc công cụ ghi đang không hợp. Bạn sẽ quay lại điểm này ở phần soát bên dưới.
Năm điều cần soát khi đọc 30 ngày đầu
Định nghĩa "đã làm" có rõ không. Lật lại các ngày bạn ngập ngừng khi đánh dấu, hay các ghi chú kiểu "chỉ làm một chút, không biết có tính không". Nếu có từ ba lần trở lên, hãy viết lại định nghĩa thành câu đo được: "đọc ít nhất mười trang" thay vì "đọc sách", "đi bộ từ hai mươi phút" thay vì "vận động".
Số thói quen có vừa sức không. Nhìn xem các thói quen có kéo nhau xuống cùng lúc không. Nếu những ngày bận bạn lỡ gần như toàn bộ danh sách, có thể bạn đang ôm nhiều việc hơn lịch sống cho phép. Thói quen nào luôn bị bỏ đầu tiên là ứng viên để tạm cất.
Giờ ghi có hợp không. Nhiều ngày "không rõ" thường do ghi vào lúc dễ quên. Ghi ngay sau khi làm, hoặc gắn việc ghi vào một mốc cố định như lúc đánh răng buổi tối, thường ổn định hơn ghi "khi nào nhớ".
Công cụ có quá phiền không. Nếu phải mở ba màn hình mới đánh dấu được, hoặc sổ cất trong ngăn kéo nên ít khi nhìn thấy, hãy đổi sang thứ gần tay hơn. Công cụ tốt là công cụ bạn dùng được cả vào ngày mệt nhất.
Mức tối thiểu có thật sự nhỏ không. Nếu bạn có đặt mức tối thiểu mà những ngày bận vẫn lỡ, mức đó có lẽ vẫn còn lớn. Một mức tối thiểu tốt là thứ bạn làm được trong vài phút kể cả khi về nhà rất muộn.
Đọc nhịp trong tháng: tuần đầu, quãng giữa và tuần cuối
Ngoài con số tổng, hãy nhìn cách các dấu tích phân bố theo tuần. Một kiểu hay gặp là tuần đầu khá đầy vì còn hứng khởi, tuần hai và tuần ba thưa dần khi đời sống thường ngày quay lại, tuần cuối có thể đầy lại một chút vì bạn biết sắp tổng kết. Nếu bảng của bạn giống như vậy, đó không phải điều bất thường, và thông tin đáng giá nằm ở quãng giữa tháng.
Quãng giữa cho biết thói quen sống thế nào khi không còn được chú ý đặc biệt. Hãy hỏi: ở tuần hai, tuần ba, những thói quen nào vẫn giữ được, thói quen nào rơi trước? Thói quen giữ được ở quãng giữa thường là thứ đã có chỗ đứng tương đối trong ngày. Thói quen rơi trước cần được xem lại thiết kế, chứ không chỉ cần cố hơn.
Cũng nên để ý những sự kiện riêng của tháng đó. Một đợt ốm, một chuyến về quê, kỳ báo cáo cuối tháng ở công ty có thể tạo ra một khoảng trống không liên quan gì đến thói quen. Ghi chú bên lề bảng tháng những sự kiện này, để khi so với tháng sau bạn không nhầm khoảng trống do hoàn cảnh với khoảng trống do thiết kế.
Nếu tháng đầu của bạn đi theo chiều ngược lại, càng về cuối càng đều, đó là tín hiệu tốt rằng cách đặt việc đang hợp dần. Khi ấy buổi đọc chỉ cần xác nhận định nghĩa và giữ nguyên phần lớn thiết kế.
Ví dụ giả định: kết quả 30 ngày của bốn thói quen và cách đọc
Một người theo dõi bốn thói quen trong tháng đầu. Các con số là ví dụ giả định để minh hoạ cách đọc; ngày "không rõ" là ngày quên ghi.
| Thói quen | Đủ | Tối thiểu | Lỡ | Không rõ | Đọc ra điều gì |
|---|---|---|---|---|---|
| Uống nước đầu ngày | 26 | — | 3 | 1 | Thiết kế ổn, giữ nguyên |
| Đọc sách mười trang | 12 | 8 | 9 | 1 | Mức tối thiểu đang cứu nhiều ngày; ngày lỡ dồn vào tối thứ Sáu |
| Học từ vựng mười lăm phút | 7 | 3 | 12 | 8 | Quá nhiều ngày không rõ: giờ ghi và giờ học đều chưa cố định |
| Đi bộ ba mươi phút | 9 | — | 20 | 1 | Không có mức tối thiểu; nhiều ngày lỡ trùng ngày mưa |
Từ bảng này, người đó không cần "cố hơn" ở cả bốn việc. Uống nước để yên. Đọc sách giữ mức tối thiểu và xem riêng tối thứ Sáu. Học từ vựng cần gắn vào một mốc cố định, chẳng hạn ngay sau bữa trưa, và ghi ngay khi học xong. Đi bộ cần một mức tối thiểu cho ngày mưa, ví dụ mười phút đi lại trong nhà hay giãn cơ.
Chú ý: bảng này so các thói quen của cùng một người, trong cùng một tháng, để tìm chỗ sửa. Không có con số nào ở đây là chuẩn để so với người khác.
Ba hướng quyết định sau khi đọc tháng đầu
Với mỗi thói quen, chọn một trong ba hướng dưới đây và ghi lại lý do trong một câu. Đừng để thói quen nào ở trạng thái lửng lơ "để xem".
- Giữ nguyên. Áp dụng cho thói quen có định nghĩa rõ, ít ngày không rõ, ngày lỡ có lý do hoàn cảnh. Không đổi gì giúp bạn có dữ liệu sạch để so với tháng sau.
- Sửa thiết kế. Viết lại định nghĩa, thêm hoặc hạ mức tối thiểu, đổi giờ làm, đổi giờ ghi, đổi công cụ. Mỗi thói quen chỉ nên sửa một hai điểm để tháng sau còn biết điểm nào có tác dụng.
- Tạm cất. Đưa thói quen ra khỏi danh sách theo dõi một thời gian, ghi rõ ngày cất và lý do. Áp dụng khi thói quen đó liên tục kéo các việc khác xuống, hoặc khi bạn nhận ra mình không thực sự cần nó lúc này.
- Không thêm thói quen mới ngay. Tháng thứ hai nên dùng để thử bản sửa, không nên vừa sửa vừa thêm. Nếu muốn thêm, chờ đến khi đọc lại sau tháng thứ hai.
Quyết định "tạm cất" không có nghĩa là thất bại. Nó chỉ có nghĩa là bạn chọn dồn sức cho những việc đang đi được, và để việc kia quay lại khi hoàn cảnh hợp hơn.
Viết trang tổng kết tháng đầu cho chính mình đọc sau này
Trang tổng kết tháng đầu là tài liệu bạn sẽ mở lại khi đọc dữ liệu ba tháng, nên viết sao cho bạn của ba tháng sau hiểu được. Không cần dài, nửa trang là đủ, nhưng nên có đủ bốn phần.
Phần một là bảng đếm của từng thói quen, giống bảng ví dụ ở trên. Phần hai là hai, ba câu về điều bạn nhận ra, chẳng hạn "học từ vựng chưa có giờ cố định nên hay quên" hay "tối thứ Sáu là tối khó nhất cho mọi thói quen buổi tối". Phần ba là quyết định cho từng thói quen theo ba hướng giữ, sửa, cất, kèm lý do một câu. Phần bốn là những sự kiện đặc biệt của tháng ảnh hưởng tới dữ liệu.
Viết bằng giọng quan sát, như đang ghi chép cho một người khác. "Ngày lỡ dồn vào cuối tuần" đọc lại hữu ích hơn nhiều so với "mình lười cuối tuần". Câu thứ nhất gợi ra cách sửa; câu thứ hai chỉ làm bạn thấy tệ.
Nếu trong tháng đầu bạn có theo dõi các việc liên quan sức khoẻ như uống nước, giấc ngủ hay vận động, hãy coi các con số mục tiêu chỉ là khuyến nghị chung ở mức phổ thông. Mỗi người khác nhau về thể trạng; người đang có bệnh về thận, tim, tiểu đường hay đang mang thai nên hỏi bác sĩ trước khi đặt mức uống nước hay vận động cho mình. Bảng đánh dấu giúp bạn đều đặn, không thay lời khuyên y tế.
Câu hỏi thường gặp
Tháng đầu theo dõi được dưới một nửa số ngày có đáng lo không?
Không nhất thiết. Tháng đầu chủ yếu kiểm tra cách đặt việc. Một tỉ lệ thấp thường chỉ ra định nghĩa quá cao, giờ làm không hợp hoặc quá nhiều thói quen cùng lúc. Sửa những điểm đó rồi xem tháng thứ hai thay đổi thế nào trước khi kết luận điều gì về bản thân.
Có nên tính ngày quên ghi là ngày lỡ không?
Không nên gộp chung. Ngày quên ghi nhưng chắc chắn có làm thì điền bằng một ký hiệu riêng. Ngày không nhớ rõ thì để là không rõ. Tách ra như vậy bạn mới thấy vấn đề nằm ở việc làm hay ở việc ghi, vì cách sửa hai chuyện này khác nhau.
Sau tháng đầu có nên thêm thói quen mới không?
Tốt hơn là chờ. Tháng thứ hai nên dùng để thử những chỗ vừa sửa. Nếu vừa sửa vừa thêm, bạn sẽ khó biết thay đổi nào có tác dụng, và thói quen mới có thể kéo theo cả những thói quen đang ổn định.
Đọc lại 30 ngày nên làm trong bao lâu?
Khoảng ba mươi đến bốn lăm phút là vừa, gồm mười phút gom dữ liệu, mười lăm phút soát năm điểm và đọc nhịp trong tháng, phần còn lại để viết trang tổng kết và quyết định cho từng thói quen.
Tháng đầu đầy đủ gần như mọi ngày thì có cần đọc lại không?
Vẫn nên đọc, vì một tháng quá đầy đôi khi cho thấy mức đặt ra dễ hơn khả năng thật. Hãy xem định nghĩa có cần nâng nhẹ không, hoặc có thói quen nào đã đi vào nếp đến mức không cần theo dõi nữa, để nhường chỗ cho việc khác ở những tháng sau.
Các con số như số cốc nước hay số giờ ngủ trong bài lấy từ đâu?
Đó là ví dụ giả định để minh hoạ cách đọc dữ liệu. Mức uống nước, vận động hay giấc ngủ phù hợp phụ thuộc vào thể trạng từng người. Hãy dùng khuyến nghị chung làm điểm tham khảo và hỏi bác sĩ nếu bạn có bệnh nền hoặc đang mang thai.