Với người cầu toàn, bảng đánh dấu thói quen vừa là công cụ rất hợp vừa là cái bẫy rất sâu. Hợp vì họ thích sự rõ ràng, thích thấy từng ô được điền ngay ngắn. Bẫy vì chỉ một ô trống cũng đủ làm cả trang trông như hỏng, và nhiều người chọn bỏ cả trang, cả tháng, thậm chí cả việc theo dõi, chỉ vì không chịu được một vết lem.
Bài này không bàn chuyện cầu toàn là gì hay vì sao con người cầu toàn. Nó chỉ đứng ở một chỗ hẹp: khi người cầu toàn cầm bút lên đánh dấu mỗi ngày, những sai lầm nào hay xảy ra, và cách dựng một bảng chịu được những ngày không hoàn hảo, để bảng giúp bạn đi đường dài thay vì làm bạn mệt sau ba tuần.
Vì sao bảng đánh dấu dễ thành gánh nặng với người cầu toàn
Bảng đánh dấu có cấu trúc rất hợp với kiểu nghĩ "tất cả hoặc không": mỗi ô hoặc được tích hoặc trống, mỗi chuỗi hoặc còn hoặc đứt. Với người bình thường, một ô trống là một ngày lỡ. Với người cầu toàn, một ô trống có thể là bằng chứng rằng mình lại thất bại, rằng trang này đã hỏng, rằng tốt hơn hết là chờ đầu tháng sau để bắt đầu một trang sạch.
Vòng lặp này rất quen thuộc: bắt đầu với sự háo hức và một kế hoạch chặt chẽ, giữ được hoàn hảo trong một hai tuần, lỡ một ngày, thấy khó chịu, lỡ thêm vì "dù sao cũng đứt rồi", rồi bỏ hẳn và đợi một mốc mới. Mỗi vòng lặp để lại thêm một cuốn sổ dở dang và thêm một chút niềm tin rằng mình không giữ được nếp.
Điều trớ trêu là người cầu toàn thường làm việc chăm chỉ hơn mức trung bình. Họ không thiếu nỗ lực; họ thiếu một chiếc bảng cho phép mình không hoàn hảo. Khi bảng được thiết kế để chịu được ngày lỡ, chính sự tận tâm của họ lại trở thành điểm mạnh.
Những bẫy người cầu toàn hay gặp khi đánh dấu
Bạn có thể nhận ra mình ở một vài dòng dưới đây. Mỗi bẫy đều có cách gỡ ở các phần sau của bài.
- Chờ một ngày "đẹp" mới bắt đầu: thứ Hai, mùng một, đầu năm. Trong lúc chờ, cả tuần trôi qua mà không làm gì.
- Dành hàng giờ trang trí sổ, kẻ bảng, chọn màu, đến khi bắt đầu thì đã mất hứng.
- Đặt mức "đã làm" quá cao, như một giờ mỗi ngày, rồi không chấp nhận làm ít hơn.
- Lỡ một ngày là bỏ cả tuần, hoặc xé trang làm lại.
- Viết ghi chú quá dài mỗi tối, biến việc đánh dấu thành một bài tập nặng.
- Liên tục đổi mẫu bảng, đổi công cụ, vì chưa tìm được cách "hoàn hảo".
- Thấy khó chịu khi bảng có hai kiểu nét chữ, hai màu mực, hay một ô đánh dấu lệch.
Điểm chung của các bẫy này là sức lực bị dồn vào cái bảng thay vì vào việc thật. Một giờ trang trí sổ có thể là một giờ đi bộ, một giờ đọc sách. Khi thấy mình chăm chút cho bảng nhiều hơn cho thói quen, đó là lúc nên đơn giản hoá cái bảng.
Đổi cách nhìn ô trống
Ô trống là thông tin, không phải lời phán xét. Nó cho biết ngày đó có gì đặc biệt: về muộn, mệt, đi xa. Đọc lại sau một tháng, những ô trống chỉ ra quy luật mà ô đã tích không bao giờ cho thấy.
Nhìn tỉ lệ thay vì chuỗi. Thay vì đếm bao nhiêu ngày liên tiếp, hãy đếm bao nhiêu ngày trong tuần. Năm trên bảy ngày là một tuần tốt, dù chuỗi bị đứt hai lần. Cách đếm này không bị một ngày lỡ xoá sạch.
Đặt trước mức "đủ tốt". Trước khi bắt đầu tháng, viết ra: tháng này đạt khoảng bao nhiêu ngày là mình hài lòng. Ví dụ giả định là hai mươi ngày trên ba mươi. Có vạch đủ tốt rõ ràng, bạn không cần chạy theo ba mươi trên ba mươi.
Một trang lem nhem là trang có thật. Trang sạch bóng thường là trang mới bắt đầu hoặc trang đã bị sửa. Trang có vài ô trống, vài vết gạch là trang của một người đang sống thật và vẫn quay lại với việc của mình.
Bảng làm khổ và bảng nhẹ nhàng hơn
Cùng một thói quen, cách dựng bảng khác nhau tạo ra trải nghiệm rất khác cho người cầu toàn. Bảng dưới so sánh vài lựa chọn thiết kế.
| Phần của bảng | Kiểu dễ làm khổ | Kiểu nhẹ nhàng hơn |
|---|---|---|
| Mức "đã làm" | Một mức cao duy nhất | Hai mức: đủ và tối thiểu, cả hai đều tính |
| Cách đếm | Đếm chuỗi ngày liên tiếp | Đếm số ngày trong tuần, trong tháng |
| Hình thức | Sổ trang trí công phu, màu sắc đồng bộ | Một tờ giấy kẻ ô bằng bút bi, hoặc một bảng tính trơn |
| Ngày bắt đầu | Chờ thứ Hai, mùng một | Hôm nay, ngay lúc đọc xong |
| Ghi chú | Viết đoạn dài mỗi tối | Tối đa một dòng, không bắt buộc |
| Khi lỡ | Làm lại trang mới | Để trống và tiếp tục ở ô kế bên |
Dòng về hình thức thường là dòng khó buông nhất. Nếu bạn thật sự thích một cuốn sổ đẹp, có một cách dung hoà: giữ sổ đẹp để viết tổng kết cuối tháng, còn việc đánh dấu hằng ngày làm trên một tờ giấy nháp dán cạnh bàn. Tờ nháp được phép lem, được phép lệch, còn cuốn sổ đẹp chỉ nhận những dòng đã chín.
Bạn không cần đổi hết. Chỉ chọn một hai dòng trong cột bên phải để thử trong tháng tới, rồi xem cảm giác mỗi tối mở sổ có khác không.
Bắt đầu ngay hôm nay mà không chờ ngày đẹp
Người cầu toàn thường chờ điều kiện hoàn hảo. Các bước dưới đây được thiết kế để bạn bắt đầu trong mười phút, với những gì đang có trong tay.
- Lấy một tờ giấy bất kỳ, kể cả mặt sau của tờ giấy đã dùng. Không mua sổ mới.
- Viết một thói quen, chỉ một. Bên cạnh ghi mức đủ và mức tối thiểu.
- Kẻ ô cho bảy ngày, bắt đầu từ hôm nay, dù hôm nay là thứ Tư hay giữa tháng.
- Dán tờ giấy ở nơi bạn làm việc đó, hoặc kẹp vào ví, vào vỏ điện thoại.
- Đánh dấu ngay hôm nay nếu bạn đã làm. Nếu chưa, làm mức tối thiểu ngay bây giờ rồi đánh dấu.
- Sau bảy ngày, nếu muốn, chép sang một bảng đẹp hơn. Nhiều người thấy không cần nữa.
Tờ giấy nhàu nhĩ đầu tiên là bằng chứng rằng bạn có thể bắt đầu mà không cần mọi thứ hoàn hảo. Hãy giữ nó lại.
Ghi gì sau một ngày lỡ
Người cầu toàn thường có một giọng nói nội tâm khá gay gắt sau ngày lỡ. Bạn không cần thay đổi giọng nói đó trong một sớm một chiều. Nhưng bạn có thể đổi những gì mình viết ra giấy, và điều viết ra dần dần ảnh hưởng tới điều mình nghĩ.
Thay vì không ghi gì hoặc ghi "lại lười", hãy viết một dòng mô tả sự việc như một người quan sát: "về nhà 21 giờ, mệt, bỏ qua". Dòng đó không khen, không trách, chỉ ghi lại. Ngày hôm sau, nếu làm lại được, viết thêm một chữ nhỏ "quay lại" cạnh ô. Sau vài tháng, những chữ "quay lại" đó sẽ nhiều hơn bạn tưởng, và chúng mới là điều đáng tự hào nhất trong cả cuốn sổ.
Có một nguyên tắc đơn giản nhiều người thấy hữu ích: ngày lỡ không được phép quyết định ngày hôm sau. Lỡ hôm nay không có nghĩa là mai phải làm gấp đôi để bù, cũng không có nghĩa là cả tuần đã hỏng. Ngày mai là một ô mới, chỉ cần làm như mọi ngày bình thường.
Dùng sự kỹ tính vào đúng chỗ
Tính cầu toàn không phải thứ cần vứt bỏ. Nó chỉ cần được chuyển sang những chỗ đáng kỹ. Trong việc theo dõi thói quen, có ba chỗ mà sự tỉ mỉ của bạn thật sự sinh lời: viết định nghĩa "đã làm" thật rõ ngay từ đầu, đánh dấu trung thực không bù không sửa, và đọc lại dữ liệu cẩn thận vào cuối mỗi tháng.
Người cầu toàn thường viết định nghĩa tốt hơn người khác, vì họ nghĩ trước được các trường hợp lắt léo: đi bộ trong trung tâm thương mại có tính không, đọc sách nói có tính không. Họ cũng giỏi nhận ra quy luật khi đọc lại bảng, như thấy mình hay lỡ vào những ngày ngủ dậy muộn. Đây là những kỹ năng quý.
Còn những chỗ không đáng kỹ là hình thức của cuốn sổ, độ thẳng của nét kẻ, màu mực đồng bộ, hay chuỗi ngày không đứt. Bạn có thể tự đặt một quy ước: kỹ với nội dung, dễ dãi với hình thức. Một trang xấu mà đúng luôn có giá trị hơn một trang đẹp mà sai.
Khi tính cầu toàn đi quá xa
Có lúc sự khó chịu với ô trống không còn là nét tính cách nữa mà trở thành nỗi lo lắng thật sự. Bạn kiểm lại bảng nhiều lần trong ngày, mất ngủ vì một ngày lỡ, thấy căng thẳng kéo dài với mọi việc mình làm chứ không chỉ với bảng thói quen. Cũng có người thấy mình lặp lại những hành động kiểm tra mà không dừng được dù biết là không cần.
Những điều này vượt ra khỏi phạm vi một bài viết về bảng đánh dấu. Nếu cảm giác lo lắng, căng thẳng ảnh hưởng tới giấc ngủ, công việc, hay các mối quan hệ trong nhiều tuần, nên tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được đánh giá. Đó là việc làm có trách nhiệm với bản thân, không phải dấu hiệu yếu đuối.
Trong lúc chờ gặp chuyên gia, bạn có thể tạm cất bảng thói quen đi nếu nó đang là nguồn gây căng thẳng. Thói quen vẫn có thể giữ mà không cần đánh dấu. Bài về khi nào nên dừng theo dõi trong cùng danh mục này có hướng dẫn cách cất bảng một cách nhẹ nhàng.
Câu hỏi thường gặp
Người cầu toàn có nên theo dõi thói quen không?
Có thể, nếu bảng được dựng để chịu được ngày lỡ: hai mức đủ và tối thiểu, đếm số ngày trong tuần thay vì chuỗi, hình thức đơn giản. Nếu việc theo dõi gây căng thẳng kéo dài, nên tạm dừng.
Lỡ một ngày có nên làm lại từ đầu trang mới không?
Không nên. Để trống ô đó và tiếp tục ở ô kế bên. Làm lại trang mới tạo thói quen bỏ cả trang mỗi khi lỡ, và bạn mất luôn thông tin về những ngày đã làm được.
Có cần sổ đẹp mới theo dõi thói quen được không?
Không cần. Một tờ giấy kẻ ô bằng bút bi là đủ. Nhiều người dành hàng giờ trang trí sổ rồi mất hứng trước khi bắt đầu. Hãy bắt đầu bằng thứ đang có, sau này muốn đẹp hơn thì chép sang.
Làm sao để không chờ thứ Hai mới bắt đầu?
Kẻ bảng bảy ngày bắt đầu từ hôm nay, dù hôm nay là ngày nào. Làm mức tối thiểu ngay để có ô đầu tiên. Không có ngày nào đặc biệt hơn hôm nay để bắt đầu một việc nhỏ.
Khi nào sự cầu toàn với bảng thói quen cần đến chuyên gia?
Khi bạn kiểm bảng nhiều lần trong ngày, mất ngủ vì một ngày lỡ, hoặc lo lắng kéo dài ảnh hưởng tới công việc, quan hệ. Lúc đó nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được đánh giá.