Một ứng dụng theo dõi thói quen tốt cho bạn đánh dấu bằng một chạm, nhắc đúng lúc, không xin quyền thừa, và cho bạn mang dữ liệu đi khi muốn đổi. Bốn điều này quan trọng hơn mọi biểu đồ đẹp hay hiệu ứng chúc mừng. Thế nhưng khi chọn, người ta thường nhìn ảnh giới thiệu và số sao đánh giá, những thứ không nói gì về bốn điều trên.
Bài này không nêu tên ứng dụng nào. Thị trường thay đổi liên tục, ứng dụng hôm nay tốt mai có thể đổi chính sách. Thay vào đó là mười tiêu chí bạn tự kiểm trong một tuần dùng thử, danh sách quyền nên từ chối, những tính năng nên tắt ngay, các câu hỏi về quảng cáo và gói trả phí, và cách xuất dữ liệu trước khi lỡ mất.
Ứng dụng làm tốt điều gì và không làm được điều gì
So với giấy, ứng dụng có ba lợi thế rõ: luôn ở trong túi bạn, biết nhắc theo giờ, và tự đếm. Với người có thói quen rải rác ngoài nhà, như đi bộ lúc nghỉ trưa, học từ vựng trên xe buýt, uống nước ở công ty, ứng dụng thường là lựa chọn hợp lý nhất.
Nhưng ứng dụng cũng có những điều không làm được, hoặc làm kém hơn giấy. Nó nằm chung với hàng chục ứng dụng khác tranh nhau sự chú ý; mở điện thoại để đánh dấu đọc sách rồi lạc sang mạng xã hội là chuyện rất thường. Nó dễ khiến bạn chăm số liệu hơn chăm thói quen. Và nhiều ứng dụng được thiết kế để giữ chân người dùng bằng thông báo, huy hiệu, chuỗi ngày, có khi bằng so sánh với người khác, những thứ có thể biến việc theo dõi thành áp lực.
Vì vậy, chọn ứng dụng không chỉ là chọn tính năng, mà là chọn một thứ sẽ nằm trên màn hình chính của bạn nhiều tháng. Câu hỏi đúng là ứng dụng này có giúp bạn làm thói quen rồi rời điện thoại nhanh không, hay giữ bạn ở lại lâu hơn cần thiết.
Mười tiêu chí kiểm trong tuần dùng thử
Dùng thử bảy ngày với một đến ba thói quen thật. Mỗi tiêu chí có cách kiểm cụ thể và dấu hiệu cho thấy nên dừng.
| Tiêu chí | Cách kiểm | Dấu hiệu nên dừng |
|---|---|---|
| Đánh dấu nhanh | Đếm thời gian từ lúc cầm máy đến lúc đánh dấu xong | Quá mười giây hoặc phải qua nhiều màn hình |
| Đánh dấu từ màn hình chính | Xem có tiện ích ngoài màn hình chính hoặc thông báo có nút đánh dấu | Lần nào cũng phải mở ứng dụng |
| Lời nhắc chỉnh được | Đặt giờ nhắc khác nhau cho từng thói quen, tắt nhắc cuối tuần | Chỉ có một giờ nhắc chung hoặc không tắt được |
| Thói quen không hằng ngày | Thử đặt thói quen ba lần một tuần | Chỉ hiểu thói quen mỗi ngày, ngày nghỉ bị tính là lỡ |
| Ghi ngày lỡ có lý do | Thử đánh dấu một ngày ốm hay ngày nghỉ | Chỉ có làm hoặc không, ngày ốm cũng tính là thất bại |
| Ghi chú kèm | Thêm vài chữ cho một ngày | Không có chỗ ghi chú hoặc bắt trả phí mới ghi được |
| Chạy không cần mạng | Bật chế độ máy bay rồi đánh dấu | Không đánh dấu được hoặc mất dấu khi có mạng lại |
| Xuất dữ liệu | Tìm chức năng xuất ra tệp bảng tính hoặc tệp văn bản | Không có cách nào lấy dữ liệu ra |
| Quyền truy cập vừa đủ | Xem danh sách quyền ứng dụng đã xin | Xin danh bạ, vị trí, micro mà không có lý do rõ |
| Không so sánh người khác | Xem có bảng xếp hạng, so với bạn bè hay cộng đồng | Tính năng so sánh bật sẵn và không tắt được |
Không ứng dụng nào đạt cả mười. Ba tiêu chí nên coi là bắt buộc: đánh dấu nhanh, xuất được dữ liệu và quyền truy cập vừa đủ. Bảy tiêu chí còn lại tuỳ thói quen và tính bạn.
Quyền truy cập: cho gì, từ chối gì
Thông báo: cho, nhưng tự chỉnh. Ứng dụng cần quyền thông báo để nhắc. Sau khi cho, vào phần cài đặt của ứng dụng tắt những thông báo không phải lời nhắc, như mời nâng cấp, gợi ý thử tính năng mới, tin tức.
Danh bạ: thường nên từ chối. Ứng dụng theo dõi thói quen hầu như không cần danh bạ của bạn. Nếu nó xin để "mời bạn bè", bạn có thể từ chối mà không mất chức năng chính.
Vị trí: chỉ cho khi thật cần. Vài ứng dụng dùng vị trí để nhắc khi bạn về tới nhà hay tới phòng tập. Nếu bạn không dùng kiểu nhắc này, từ chối. Nếu dùng, chọn chỉ cho phép khi đang mở ứng dụng nếu hệ điều hành có lựa chọn đó.
Dữ liệu sức khoẻ: cân nhắc kỹ. Một số ứng dụng muốn đọc số bước chân hay giấc ngủ từ kho dữ liệu sức khoẻ của điện thoại để tự đánh dấu. Tiện, nhưng đây là dữ liệu nhạy cảm. Chỉ cho đọc đúng loại cần, không cho ghi, và đọc chính sách riêng tư về việc ứng dụng có gửi dữ liệu đó lên máy chủ hay không.
Micro, máy ảnh, ảnh: gần như không bao giờ cần. Trừ khi bạn muốn đính ảnh vào ghi chú. Nếu ứng dụng xin những quyền này ngay lần đầu mở, đó là dấu hiệu nên dè chừng.
Tính năng nên tắt ngay sau khi cài
Nhiều tính năng được thiết kế để bạn mở ứng dụng thường xuyên hơn, không phải để bạn làm thói quen tốt hơn. Nếu ứng dụng cho tắt, nên tắt:
- Bảng xếp hạng và so sánh với người dùng khác: Đều Đặn theo nguyên tắc chỉ so mình với mình. So chuỗi ngày với người lạ hiếm khi giúp ích và dễ dẫn tới ép mình quá sức hoặc nản.
- Chia sẻ tự động lên mạng xã hội: dữ liệu thói quen là chuyện riêng, đăng tự động có thể lộ giờ giấc sinh hoạt của bạn.
- Thông báo "bạn sắp mất chuỗi": lời nhắc kiểu doạ mất mát dễ khiến bạn đánh dấu cho có. Một lời nhắc trung tính là đủ.
- Huy hiệu, điểm thưởng đổi quà: nếu thấy mình làm thói quen để lấy huy hiệu thay vì vì chính thói quen, hãy tắt.
- Gợi ý thêm thói quen mới: ứng dụng hay gợi ý thêm việc để bạn dùng nhiều hơn; danh sách thói quen nên do bạn quyết.
- Nhắc nhiều lần trong ngày cho cùng một việc: giữ một lời nhắc, tối đa hai, cho mỗi thói quen.
Nếu một tính năng gây áp lực mà không tắt được, đó là lý do chính đáng để đổi ứng dụng, kể cả khi mọi tính năng khác đều tốt.
Quảng cáo và gói trả phí: hỏi mấy câu trước khi trả tiền
Nhiều ứng dụng có bản miễn phí kèm quảng cáo và bản trả phí bỏ quảng cáo, mở thêm tính năng. Bài này không bàn giá cụ thể vì giá thay đổi theo thời gian và theo nơi bán, nhưng có vài câu hỏi giúp bạn quyết định có nên trả hay không.
Câu đầu tiên: tính năng phải trả phí có nằm trong ba tiêu chí bắt buộc không? Nếu xuất dữ liệu chỉ có ở bản trả phí, dữ liệu của bạn đang bị giữ làm con tin, hãy cân nhắc kỹ. Câu thứ hai: bạn đã dùng bản miễn phí đều đặn ít nhất vài tuần chưa? Trả phí khi còn đang hứng khởi ban đầu là cách dễ tốn tiền cho thứ sẽ bỏ. Câu thứ ba: gói trả phí là trả một lần hay tự gia hạn? Với gói tự gia hạn, ghi ngày gia hạn vào lịch để tự quyết có tiếp hay không.
Quảng cáo trong bản miễn phí cũng đáng để ý ở khía cạnh riêng tư. Ứng dụng có quảng cáo thường chia sẻ một phần thông tin thiết bị với bên quảng cáo. Đọc phần dữ liệu được thu thập trong trang giới thiệu ứng dụng ở cửa hàng ứng dụng; các cửa hàng lớn hiện đều có mục này, bạn kiểm theo phiên bản hiện hành.
Dùng ứng dụng mà không bị cuốn vào điện thoại
Nỗi lo lớn nhất của nhiều người khi chọn ứng dụng là mở máy để đánh dấu đọc sách, rồi nửa giờ sau vẫn đang lướt mạng. Có vài cách giảm rủi ro này mà không phải bỏ ứng dụng. Cách hiệu quả nhất là không mở ứng dụng để đánh dấu: dùng tiện ích trên màn hình chính, hoặc nút đánh dấu ngay trong thông báo nhắc, nếu ứng dụng có. Như vậy bạn chạm một lần rồi khoá máy.
Cách thứ hai là đặt ứng dụng thói quen ở màn hình chính, còn các ứng dụng hay cuốn bạn đi thì dời vào thư mục ở màn hình sau. Một thay đổi vị trí nhỏ làm bạn ít bị kéo đi hơn. Cách thứ ba là gom việc đánh dấu vào một lúc cố định trong ngày, chẳng hạn ngay trước khi ngủ, khi điện thoại đã ở chế độ tập trung hoặc chế độ ngủ chặn bớt thông báo khác.
Nếu thử hết mà vẫn hay bị cuốn đi, đó là thông tin quan trọng: có thể bạn hợp với công cụ giấy hơn. Không có gì sai khi quay về tờ lịch và cây bút. Danh mục này có bài riêng về lịch treo tường, sổ chấm bi và bảng in để bạn chọn.
Xuất dữ liệu trước khi lỡ mất
Ứng dụng có thể ngừng hoạt động, đổi chính sách, hoặc bạn đổi điện thoại mà quên chuyển. Một quy trình xuất định kỳ giúp dữ liệu của bạn luôn có bản thứ hai:
- Ngay tuần đầu, thử chức năng xuất một lần để chắc nó hoạt động và mở được tệp xuất trên máy tính hoặc bảng tính.
- Đặt lịch xuất mỗi tháng một lần, cùng ngày bạn tổng kết tháng.
- Đặt tên tệp theo năm và tháng, lưu vào một thư mục riêng, ví dụ "du-lieu-thoi-quen".
- Trước khi đổi điện thoại, xoá ứng dụng hay ngừng gói trả phí, xuất thêm một lần nữa.
- Nếu ứng dụng không cho xuất, chụp màn hình phần lịch sử theo tháng. Không tiện bằng tệp, nhưng còn hơn mất hết.
Dữ liệu thói quen nhiều năm có giá trị riêng với bạn: nó cho thấy bạn đã đi qua những giai đoạn nào. Đừng để nó phụ thuộc hoàn toàn vào sự tồn tại của một ứng dụng.
Câu hỏi thường gặp
Ứng dụng theo dõi thói quen miễn phí có đủ dùng không?
Với phần lớn người dùng, bản miễn phí đủ cho việc đánh dấu và nhắc. Hãy kiểm xem bản miễn phí có xuất dữ liệu không và quảng cáo có làm phiền không. Chỉ cân nhắc trả phí sau khi đã dùng đều vài tuần và thấy thiếu đúng tính năng mình cần.
Có nên cho ứng dụng đọc dữ liệu sức khoẻ của điện thoại không?
Chỉ nên khi bạn thật sự muốn tự động đánh dấu số bước hay giấc ngủ. Cho phép đọc đúng loại dữ liệu cần, không cho ghi, và đọc chính sách riêng tư để biết dữ liệu có rời khỏi điện thoại không. Nếu không chắc, đánh dấu tay vẫn ổn.
Ứng dụng có bảng xếp hạng có giúp giữ thói quen tốt hơn không?
Với nhiều người, so với người khác gây áp lực nhiều hơn là giúp. Nó dễ dẫn tới ép mình quá sức hoặc nản khi thấy người khác dài chuỗi hơn. Đều Đặn khuyên tắt bảng xếp hạng và chỉ so với chính mình tháng trước.
Làm sao biết một ứng dụng xin quyền thừa?
Đặt câu hỏi: chức năng chính của ứng dụng có cần quyền này không. Theo dõi thói quen thường chỉ cần thông báo. Xin danh bạ, micro, máy ảnh hay vị trí ngay khi mở lần đầu là dấu hiệu nên dè chừng và từ chối.
Đổi điện thoại thì dữ liệu thói quen có mất không?
Tuỳ ứng dụng có đồng bộ hay sao lưu không. Cách chắc chắn nhất là xuất dữ liệu ra tệp trước khi đổi máy, rồi kiểm ứng dụng trên máy mới đã có đủ lịch sử. Đừng xoá ứng dụng trên máy cũ trước khi kiểm xong.
Có nên dùng hai ứng dụng thói quen cùng lúc không?
Không nên. Hai ứng dụng nghĩa là hai bộ lời nhắc, hai nơi đánh dấu và dữ liệu dễ lệch. Nếu muốn thử ứng dụng mới, chuyển hẳn một thói quen sang thử trong một tuần, rồi quyết định giữ cái nào.