Khi tinh thần đi xuống, bảng thói quen nên được thu lại thật nhỏ: một dòng, mức tối thiểu rất thấp, không đếm chuỗi, và mục đích duy nhất là nhắc bạn chăm sóc mình, không phải để chứng minh điều gì. Nếu buồn bã, mệt mỏi hay mất hứng kéo dài nhiều tuần, việc quan trọng hơn mọi cái bảng là tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Bài này không phải hướng dẫn trị liệu và không thay được lời khuyên của người có chuyên môn. Nó chỉ bàn một chuyện hẹp: những người quen theo dõi thói quen nên làm gì với cái bảng của mình trong những giai đoạn khó khăn, để bảng không trở thành thêm một nguồn áp lực, và nhận ra khi nào chuyện đã vượt khỏi phạm vi tự lo liệu.
Vì sao bảng thói quen dễ quay sang chống lại bạn lúc này
Những giai đoạn tinh thần xuống thấp thường kéo theo ít năng lượng hơn, khó tập trung hơn, và những việc trước đây làm dễ dàng giờ đòi nhiều sức hơn. Một bảng thói quen được dựng cho những ngày bình thường sẽ có nhiều ô trống hơn hẳn. Đó là chuyện tự nhiên, không phải bằng chứng bạn kém đi.
Vấn đề là khi tâm trạng đã thấp, đầu óc dễ đọc những ô trống theo hướng tiêu cực nhất. Mỗi tối mở sổ ra, bạn không thấy hai việc đã làm mà thấy năm việc chưa làm, và câu "mình chẳng làm được gì" có thêm một bằng chứng. Bảng vốn để giúp bạn lại vô tình trở thành nơi tích luỹ lời tự trách.
Còn một điều nữa: người quen theo dõi thường dùng bảng như thước đo giá trị của mình trong ngày. Ngày nhiều dấu tích là ngày mình ổn, ngày ít dấu tích là ngày mình tệ. Cách nghĩ này vô hại lúc mọi thứ bình thường, nhưng lúc tinh thần xuống thấp nó đổ thêm sức nặng lên một tâm trạng vốn đã nặng. Một ngày ít dấu tích lúc này chỉ nói rằng ngày đó khó, không nói gì về con người bạn.
Vì vậy, điều đầu tiên trong giai đoạn này không phải là cố gắng giữ bảng như cũ, mà là điều chỉnh bảng cho phù hợp với sức của mình lúc này. Bạn đang thay đổi công cụ để nó hợp với hoàn cảnh, giống như đổi giày khi trời mưa. Không có gì phải ngại.
Ba nguyên tắc: ít hơn, thấp hơn, tử tế hơn
Ít hơn. Thu bảng về một dòng, nhiều nhất là hai. Những dòng còn lại tạm cất, ghi ngày cất ở góc trang. Chúng sẽ chờ bạn, không đi đâu cả.
Thấp hơn. Mức tối thiểu đặt thấp đến mức gần như chắc chắn làm được trong ngày tệ nhất: ra ngoài hít thở năm phút, uống một cốc nước khi thức dậy, đi ngủ trước một giờ nhất định. Nếu một ngày ngay cả mức đó cũng không làm được, thì ô trống ấy cũng không sao.
Gần hơn. Đặt dấu ở nơi dễ thấy nhất, ngay cạnh giường hoặc trên tủ lạnh, và chọn cách đánh dấu nhanh nhất có thể. Lúc năng lượng thấp, chỉ cần phải đi tìm cuốn sổ cũng đủ là một rào cản. Một tờ giấy dán sẵn và cây bút buộc dây bên cạnh là đủ.
Tử tế hơn. Không đếm chuỗi ngày. Không viết lời tự trách bên cạnh ô trống. Nếu muốn ghi chú, chỉ ghi những gì đã làm được, kể cả rất nhỏ. Bảng lúc này là nơi ghi nhận, không phải nơi chấm điểm.
Điều chỉnh bảng cho giai đoạn khó khăn
Bảng dưới so sánh cách theo dõi thường ngày và cách điều chỉnh khi tinh thần đang đi xuống. Bạn có thể áp dụng từng phần, tuỳ sức mình.
| Phần của bảng | Lúc bình thường | Lúc tinh thần đi xuống |
|---|---|---|
| Số dòng | Ba đến năm thói quen | Một dòng, tối đa hai |
| Mức đã làm | Mức đủ và mức tối thiểu | Chỉ một mức, rất thấp |
| Cách đếm | Số ngày trong tuần, có khi đếm chuỗi | Không đếm, chỉ đánh dấu |
| Ghi chú | Nhận xét ngày lỡ để tìm quy luật | Chỉ ghi điều đã làm được, hoặc không ghi |
| Đọc lại dữ liệu | Cuối tuần, cuối tháng | Tạm không đọc lại, không phân tích |
| Chia sẻ | Có thể kể với bạn bè, nhóm | Chỉ với người thân tin cậy, hoặc không chia sẻ |
Bạn có thể dùng ngay tờ giấy cũ, chỉ cần gạch nhẹ các dòng đã tạm cất và viết dòng duy nhất còn giữ bằng một màu khác. Không cần làm bảng mới cho đẹp. Lúc này, bớt việc là ưu tiên.
Đọc lại dữ liệu và tìm quy luật là việc tốt vào lúc tâm trạng ổn định. Lúc tinh thần đi xuống, phân tích bảng dễ thành một cách khác để soi lỗi bản thân, nên để dành việc đó cho sau.
Những việc nhỏ đáng theo dõi lúc này
Nếu bạn vẫn muốn giữ một dòng trong bảng, hãy chọn một việc chăm sóc cơ bản cho chính mình. Đây là những việc nhiều người thấy có ích; chúng không phải phương pháp điều trị, chỉ là những nếp nhỏ giữ cho ngày có chút nền.
- Ăn ít nhất một bữa đủ trong ngày.
- Ra ngoài, dù chỉ đứng trước cửa nhà hoặc đi một vòng ngắn quanh khu.
- Tắm hoặc thay quần áo sạch.
- Nói chuyện với một người, qua điện thoại hoặc gặp trực tiếp, dù chỉ vài câu.
- Uống thuốc đúng giờ nếu bạn đang dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ.
- Lên giường ở một khung giờ tương đối cố định.
Chọn một trong số đó, không phải tất cả. Nếu bạn đang được bác sĩ hay chuyên gia tâm lý theo dõi, có thể hỏi họ nên giữ việc nào, vì họ hiểu hoàn cảnh của bạn hơn bất kỳ danh sách chung nào. Bảng lúc này chỉ cần nhắc bạn một điều: hôm nay mình đã chăm lo cho mình một chút.
Có nên ghi lại tâm trạng mỗi ngày không
Một số người thấy việc ghi một hai chữ về tâm trạng mỗi tối giúp họ nhìn rõ mình hơn, và khi đi khám, những ghi chép ngắn đó giúp bác sĩ hiểu tình hình qua nhiều tuần. Nếu bạn thấy ghi như vậy dễ chịu, có thể giữ ở mức rất ngắn: một từ, hoặc một ký hiệu tự đặt, không cần giải thích.
Nhưng ghi chép cũng có thể làm bạn nghĩ đi nghĩ lại về những điều buồn, và với một số người, việc phải gọi tên cảm xúc mỗi ngày lại thêm nặng. Nếu bạn thấy sau khi ghi mình buồn hơn, bứt rứt hơn, hãy dừng việc ghi tâm trạng. Không có quy định nào bắt bạn phải ghi.
Nếu bạn đang được chuyên gia hỗ trợ, họ có thể gợi ý một cách ghi chép cụ thể phù hợp với tình trạng của bạn. Khi đó, hãy theo hướng dẫn của họ thay vì tự đặt ra cách ghi. Bài viết này chỉ dừng ở mức gợi ý chung về việc giữ bảng cho nhẹ nhàng.
Khi đã thấy khá hơn: mở lại bảng từ từ
Khi tinh thần dần ổn định, nhiều người muốn lấy lại ngay cái bảng cũ với đủ các dòng như trước, như một cách chứng minh mình đã trở lại. Đây là lúc dễ vấp nhất, vì sức của bạn có thể chưa hồi phục bằng mong muốn, và vài tuần đầy ô trống có thể kéo tâm trạng xuống lần nữa.
Cách an toàn hơn là thêm từng dòng một, mỗi dòng cách nhau vài tuần, bắt đầu từ việc bạn thấy dễ chịu nhất chứ không phải việc quan trọng nhất. Giữ mức tối thiểu thấp thêm một thời gian dù bạn cảm thấy có thể làm nhiều hơn. Chưa vội đếm chuỗi ngày hay đọc lại số liệu cũ của giai đoạn khó khăn.
Nếu bạn đang được bác sĩ hay chuyên gia tâm lý hỗ trợ, hãy kể với họ dự định quay lại các thói quen cũ, đặc biệt là những thói quen liên quan đến ăn uống, vận động, giấc ngủ. Họ có thể giúp bạn chọn nhịp phù hợp. Và nếu thấy những dấu hiệu cũ quay lại, thu bảng về một dòng lần nữa không phải là thụt lùi, mà là biết lắng nghe mình.
Dấu hiệu nên tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý
Có những lúc buồn, mệt chỉ kéo dài vài ngày rồi qua. Nhưng nếu cảm giác buồn bã, trống rỗng hoặc mất hứng thú với hầu hết mọi việc kéo dài từ khoảng hai tuần trở lên, kèm theo thay đổi rõ rệt trong giấc ngủ, ăn uống, khó tập trung, thấy mình vô dụng, hoặc khó làm việc, học tập như bình thường, bạn nên tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được đánh giá. Bạn có thể bắt đầu bằng bác sĩ đa khoa quen, họ sẽ hướng dẫn bước tiếp theo.
Nếu có lúc bạn nghĩ đến chuyện làm hại bản thân hoặc thấy không muốn sống nữa, đừng ở một mình với ý nghĩ đó. Hãy nói ngay với một người thân hoặc bạn bè tin cậy, và đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu. Đây là lúc cần sự giúp đỡ trực tiếp của con người, không phải lúc để xem lại bảng thói quen.
Tìm gặp chuyên gia không có nghĩa là bạn thất bại trong việc tự lo cho mình. Giống như khi sốt cao kéo dài người ta đi khám, khi tinh thần đi xuống kéo dài cũng cần người có chuyên môn nhìn vào.
Dùng bảng thói quen khi đi khám và khi nói với người thân
Nếu bạn đã có thói quen ghi chép, những gì đã ghi có thể giúp ích khi bạn tìm sự hỗ trợ. Một vài cách làm cụ thể:
- Trước khi đi khám, xem lại bảng vài tuần gần nhất và ghi ra vài dòng: từ khi nào thấy khác, giấc ngủ thế nào, ăn uống ra sao.
- Mang theo những ghi chép đó, hoặc chụp lại, để khi bác sĩ hỏi bạn không phải nhớ vội.
- Nói thật với bác sĩ về những gì đã thay đổi, kể cả những điều bạn thấy ngại.
- Nếu khó mở lời với người thân, có thể bắt đầu bằng chuyện bảng thói quen: "dạo này mình bỏ gần hết, thấy mệt lắm".
- Nhờ một người thân nhắc nhẹ một việc nhỏ trong ngày thay vì tự nhắc qua bảng, nếu bạn thấy việc đó dễ chịu hơn.
Nếu người thân của bạn đang trong giai đoạn khó khăn, đừng đưa cho họ một bảng thói quen mới hay một kế hoạch tự cải thiện. Điều có ích hơn là lắng nghe, ở bên, giúp những việc cụ thể như nấu một bữa, đưa đón một lần, và đề nghị đi cùng họ đến gặp chuyên gia.
Câu hỏi thường gặp
Lúc tinh thần đi xuống có nên tiếp tục theo dõi thói quen không?
Có thể giữ nhưng nên thu lại một dòng với mức rất thấp, không đếm chuỗi. Nếu việc mở sổ mỗi tối làm bạn thấy tệ hơn, hãy tạm cất bảng. Thói quen có thể quay lại sau, sức khoẻ tinh thần thì cần ưu tiên ngay.
Nên chọn thói quen nào để theo dõi khi đang buồn, mệt kéo dài?
Chọn một việc chăm sóc cơ bản như ăn một bữa đủ, ra ngoài một lúc, tắm, nói chuyện với một người, hoặc uống thuốc đúng giờ theo chỉ định. Nếu đang được chuyên gia theo dõi, hỏi họ việc nào phù hợp.
Ghi lại tâm trạng mỗi ngày có tốt không?
Tuỳ người. Ghi ngắn có thể giúp bạn và bác sĩ thấy diễn biến qua nhiều tuần. Nhưng nếu ghi làm bạn nghĩ nhiều hơn về điều buồn, hãy dừng. Nếu đang điều trị, theo hướng dẫn ghi chép của chuyên gia.
Khi nào cần đi gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý?
Khi buồn bã, trống rỗng, mất hứng kéo dài khoảng hai tuần trở lên kèm thay đổi giấc ngủ, ăn uống, khó tập trung, khó làm việc. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, nói ngay với người thân và đến cơ sở y tế.
Người thân đang khó khăn tinh thần, có nên khuyên họ lập bảng thói quen không?
Thường là không nên lúc này. Một bảng mới có thể thành thêm áp lực. Hãy lắng nghe, giúp những việc cụ thể hằng ngày, và đề nghị đi cùng họ đến gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.