Chọn sai thước đo là khi con số bạn theo dõi tốt lên đều đặn nhưng điều bạn thật sự muốn thì không khá hơn, thậm chí đi lùi. Đếm số trang đọc mỗi ngày, bạn bắt đầu chọn sách mỏng, chữ to. Đếm phút học ngoại ngữ, bạn ôn lại bài dễ. Đếm số ngày không mua sắm, bạn dồn mua vào một ngày. Bảng vẫn đẹp, nhưng cái bảng đang đo một thứ khác với cái bạn cần.
Bài này giúp bạn hiểu vì sao thước đo hay lệch khỏi mục đích, nhận ra những thước đo dễ lệch trong các thói quen phổ biến, và một quy trình đơn giản để kiểm lại thước đo của chính mình. Ở cuối bài là một câu hỏi ít ai đặt ra: có những việc tốt nhất là không đo.
Khi con số thành mục tiêu
Trong kinh tế học có một nhận xét thường được gọi là định luật Goodhart, đại ý: khi một thước đo trở thành mục tiêu, nó không còn là thước đo tốt nữa. Nhận xét này ban đầu nói về chính sách và tổ chức, nhưng nó đúng đến ngạc nhiên với việc theo dõi thói quen của một người.
Lúc bắt đầu, bạn chọn số trang vì đó là cách dễ nhất để biết mình có đọc hay không. Con số đó là cái bóng của việc đọc. Nhưng khi ngày nào bạn cũng nhìn vào con số, khen mình khi nó cao, thấy tệ khi nó thấp, con số dần trở thành điều bạn muốn. Và đầu óc người luôn tìm ra con đường ít tốn sức nhất để có điều mình muốn: sách mỏng hơn, đọc lướt hơn, chọn truyện nhẹ thay vì cuốn sách khó đang dở.
Không có gì gian dối ở đây. Bạn vẫn đọc thật, vẫn đánh dấu thật. Chỉ là cái bảng đã lặng lẽ kéo hành vi của bạn về phía nó. Hiểu điều này giúp bạn không tự trách khi thấy mình lệch, và tập trung vào việc sửa thước đo thay vì sửa bản thân.
Những thước đo dễ lệch trong các thói quen phổ biến
Bảng dưới liệt kê vài thói quen hay được theo dõi, thước đo thường dùng, cách nó dễ lệch, và một thước đo bổ sung để cân lại. Các ví dụ mang tính minh hoạ, bạn điều chỉnh theo hoàn cảnh của mình.
| Thói quen | Thước đo hay dùng | Lệch thế nào | Thước đo bổ sung |
|---|---|---|---|
| Đọc sách | Số trang mỗi ngày | Chọn sách mỏng, đọc lướt, bỏ cuốn khó | Mỗi tuần ghi một ý đáng nhớ từ sách |
| Học ngoại ngữ | Số phút học | Ôn bài đã thuộc, học thụ động | Mỗi tuần thử nói hoặc viết một đoạn ngắn |
| Vận động | Số bước | Đi vòng quanh phòng cho đủ số | Có buổi vận động nào làm mình thấy khoẻ hơn không |
| Tiết kiệm | Số ngày không mua ngoài kế hoạch | Dồn mua vào một ngày lớn | Tổng chi cuối tháng so với tháng trước |
| Bớt dùng điện thoại | Số giờ màn hình | Chuyển sang máy tính bảng, máy tính | Buổi tối có làm được việc mình định không |
| Gọi điện cho cha mẹ | Số cuộc gọi mỗi tuần | Gọi vội vài phút cho đủ | Có cuộc nào thật sự trò chuyện không |
Thước đo bổ sung thường khó đếm hơn, và đó chính là điểm mạnh của nó: khó lách hơn. Bạn không cần thay thước đo chính, chỉ cần thêm một câu hỏi nhỏ mỗi tuần để kéo con số trở về gần mục đích.
Đo việc bớt đi: thước đo khó nhất
Những thói quen dạng bớt đi, như bớt đồ ngọt, bớt nước ngọt, bớt lướt mạng buổi tối, bớt mua sắm, có một cái bẫy riêng. Bạn thường đo bằng ngày "không": hôm nay không uống nước ngọt, hôm nay không lướt điện thoại sau mười giờ. Thước đo này dễ ghi, nhưng nó im lặng trước một hiện tượng rất phổ biến là bù trừ.
Ví dụ giả định: một người theo dõi ngày không ăn đồ ngọt, giữ được sáu ngày trong tuần rất đều, nhưng ngày thứ bảy lại ăn bù nhiều hơn cả tuần trước cộng lại. Bảng ghi sáu trên bảy, trông rất ổn. Hoặc một người giữ được buổi tối không lướt mạng xã hội, nhưng chuyển sang xem video ngắn trên một ứng dụng khác mà bảng không nhắc tới.
Với thói quen dạng bớt đi, thước đo bổ sung nên nhìn vào tổng thể của cả tuần chứ không chỉ từng ngày. Một câu hỏi cuối tuần như "tổng cộng tuần này mình có ít hơn tuần trước không" bắt được bù trừ tốt hơn nhiều so với đếm số ngày giữ được. Bạn cũng có thể định nghĩa dòng theo hướng thay thế: thay vì "không lướt điện thoại", ghi "đọc sách hoặc đi dạo sau bữa tối", để bảng đo việc mình làm thay vì việc mình tránh.
Ba loại thước đo và điểm yếu của từng loại
Có hoặc không. Hôm nay có đọc không, có đi bộ không. Dễ ghi, ít áp lực, hợp với người mới bắt đầu. Điểm yếu là không phân biệt được một trang với một chương, nên dễ trượt về mức tối thiểu mà vẫn tích đủ.
Đếm lượng. Bao nhiêu trang, bao nhiêu phút, bao nhiêu bước. Cho thấy tiến bộ rõ, dễ so mình với mình tuần trước. Điểm yếu là dễ bị tối ưu theo hướng tăng số mà giảm chất, như ví dụ sách mỏng.
Hỏi về chất. Hôm nay có học được gì mới không, có thấy khoẻ hơn không. Gần với mục đích nhất. Điểm yếu là khó ghi đều, phụ thuộc tâm trạng, không hợp để đánh dấu hằng ngày.
Kết hợp thường là cách tốt nhất. Dùng loại có hoặc không, hoặc đếm lượng, cho việc đánh dấu hằng ngày, và một câu hỏi về chất cho cuối tuần. Hai loại cân nhau: con số giữ nhịp, câu hỏi giữ hướng.
Kiểm lại thước đo của bạn trong mười lăm phút
Làm lần lượt cho từng dòng trong bảng. Bạn cần giấy bút hoặc một trang tính trống.
- Viết ra mục đích thật của thói quen, bằng một câu đời thường. Ví dụ: "muốn đọc được những cuốn sách hay mà mình đã mua từ lâu", không phải "đọc 20 trang mỗi ngày".
- Viết thước đo bạn đang dùng ngay bên dưới.
- Tự hỏi: cách dễ nhất để con số này tăng mà mục đích không tiến thêm là gì. Viết ra câu trả lời thật thà.
- Nhìn lại bốn tuần gần nhất: mình đã đi theo con đường dễ đó bao nhiêu lần.
- Nếu nhiều, thêm một thước đo bổ sung về chất, ghi mỗi tuần một lần.
- Nếu thước đo chính lệch quá xa, đổi hẳn. Ghi ngày đổi để khi đọc lại dữ liệu không bị lẫn.
- Đặt lịch kiểm lại mỗi quý một lần, vì cuộc sống thay đổi thì thước đo phù hợp cũng thay đổi theo.
Dấu hiệu thước đo đã lệch khỏi mục đích
Không cần đợi đến lúc kiểm định kỳ. Những dấu hiệu dưới đây có thể xuất hiện bất cứ lúc nào và đáng để dừng lại xem xét.
- Con số tăng đều nhưng bạn không thấy mình khá hơn ở điều mình muốn.
- Bạn chọn việc dễ đếm thay vì việc mình thật sự cần làm.
- Bạn bỏ dở một việc đang hay vì nó không làm tăng con số, như bỏ cuốn sách dày đang đọc dở.
- Bạn thấy khó chịu khi làm một việc tốt mà không đếm được, như đi bộ quên đeo thiết bị.
- Bạn nhớ con số rõ hơn nhớ nội dung, như nhớ đã đọc bao nhiêu trang nhưng không nhớ đã đọc gì.
- Người khác nhận xét bạn có vẻ đang làm cho đủ chứ không còn vui với việc đó.
Gặp một hai dấu hiệu thì chưa cần đổi gì lớn, chỉ thêm câu hỏi về chất vào cuối tuần. Gặp nhiều dấu hiệu cùng lúc thì nên quay lại bước một ở phần trên, viết lại mục đích và chọn thước đo mới.
Thước đo do người khác đặt sẵn
Nhiều thước đo không do bạn chọn mà đến từ đâu đó: mục tiêu mặc định của ứng dụng, một con số tròn lan truyền trên mạng, lời khuyên của một người quen. Những con số như vậy có thể là điểm khởi đầu tiện lợi, nhưng chúng không biết gì về bạn: bạn làm nghề gì, sống ở đâu, sức khoẻ ra sao, đang ở giai đoạn nào của cuộc sống.
Với những thói quen liên quan đến sức khoẻ như lượng nước, số bước, giờ ngủ, các con số phổ biến chỉ là khuyến nghị chung ở mức phổ thông. Người có bệnh tim, thận, tiểu đường, người đang mang thai hay đang điều trị nên hỏi bác sĩ mức phù hợp cho mình thay vì theo con số chung. Với thói quen đọc sách hay học tập, con số của người khác thường phản ánh thời gian rảnh của họ, không phải của bạn.
Cách xử lý đơn giản là coi mọi con số có sẵn như một giả thuyết. Thử vài tuần, xem nó có hợp với nhịp sống của mình không, rồi điều chỉnh. Một thước đo bạn tự chọn sau khi thử thường bền hơn nhiều so với một thước đo bạn nhận về mà không hỏi lại.
Có những việc tốt nhất là không đo
Không phải điều gì tốt cũng nên đưa vào bảng. Có những việc mà chính hành động đo lường làm chúng mất đi phần quý nhất. Gọi điện cho mẹ là ví dụ rõ nhất: khi cuộc gọi trở thành một ô cần tích, nó dễ thành nghĩa vụ ba phút thay vì một cuộc trò chuyện. Thời gian bên con, đọc sách cho vui, đi dạo không mục đích, ngồi uống trà với bạn cũng thuộc nhóm này.
Một dấu hiệu cho thấy việc nào không nên đo: bạn làm nó vì chính nó, và bạn sẽ thấy tiếc nếu nó biến thành bổn phận. Những việc như vậy có thể được bảo vệ bằng cách khác: dành cho chúng một khung giờ trong tuần, hoặc một nơi riêng, thay vì một ô trong bảng.
Điều này không có nghĩa là theo dõi là xấu. Theo dõi rất có ích cho những việc bạn muốn làm mà hay quên, hay trì hoãn, cần giàn giáo để đứng vững. Nhưng một người theo dõi khéo léo là người biết chọn đo cái gì, đo bằng cách nào, và để yên những gì không cần đo. Đó là ranh giới lành mạnh mà cả danh mục này muốn giúp bạn tìm ra.
Câu hỏi thường gặp
Con số trong bảng tăng đều mà vẫn thấy không tiến bộ thì nên làm gì?
Viết lại mục đích thật của thói quen bằng một câu đời thường, rồi tự hỏi cách dễ nhất để con số tăng mà mục đích đứng yên là gì. Thường bạn sẽ thấy ngay chỗ lệch, và chỉ cần thêm một câu hỏi về chất mỗi cuối tuần.
Định luật Goodhart liên quan gì đến thói quen cá nhân?
Đại ý của nó là khi một thước đo thành mục tiêu thì nó không còn đo tốt nữa. Với thói quen, khi bạn chăm chăm vào con số, hành vi dễ bị kéo về hướng làm tăng số thay vì hướng tới mục đích thật.
Làm sao biết thước đo của mình đã lệch?
Khi con số tăng mà bạn không thấy mình khá hơn, khi bạn chọn việc dễ đếm thay vì việc cần làm, hoặc khi nhớ con số rõ hơn nhớ nội dung. Đó là lúc nên viết lại mục đích và thêm thước đo về chất.
Có nên đổi thước đo giữa chừng không?
Có, nếu thước đo cũ đã lệch xa. Hãy ghi ngày đổi để khi đọc lại dữ liệu bạn không so lẫn hai cách đo. Đổi thước đo là chỉnh công cụ, không phải bỏ cuộc.
Những việc nào không nên đưa vào bảng thói quen?
Những việc bạn làm vì chính nó và sẽ tiếc nếu nó thành bổn phận, như gọi điện cho cha mẹ, thời gian với con, đọc sách cho vui. Có thể dành cho chúng một khung giờ riêng thay vì một ô cần tích.