Bảng thói quen mùa hè cho trẻ nên ngắn hơn bảng trong năm học: ba nhóm việc — giờ ngủ dậy trong một khoảng, một việc vận động ngoài trời, một việc đọc hoặc học nhẹ — và đếm theo tuần thay vì đòi đủ mỗi ngày. Mục đích là giữ cho nhịp sinh hoạt không trôi hẳn trong mấy tháng nghỉ, không phải lấp kín kỳ nghỉ bằng bài tập.
Kỳ nghỉ hè lấy đi chiếc mốc lớn nhất trong ngày của trẻ là giờ đến trường. Không có mốc đó, giờ ngủ trôi dần về khuya, buổi sáng trôi về trưa, và thời gian trước màn hình lấp vào khoảng trống. Bài này hướng dẫn chọn việc cho bảng hè, mẫu bảng theo tuần, cách mang bảng theo khi con về quê hay ở nhà ông bà, và cách dùng hai tuần cuối hè để chuyển dần về nếp đi học.
Mùa hè làm thói quen của trẻ thay đổi thế nào
Trong năm học, nhiều thói quen của trẻ được giữ nhờ lịch trường chứ không nhờ chính con: phải dậy lúc sáu giờ nên tối phải ngủ sớm, phải đến lớp nên phải ăn sáng đúng giờ, có bài tập nên có giờ ngồi vào bàn. Khi kỳ nghỉ bắt đầu, những chiếc neo đó biến mất cùng lúc. Bố mẹ thường ngạc nhiên vì đứa trẻ vốn rất nề nếp lại thức đến mười một giờ đêm chỉ sau một tuần nghỉ.
Điều này không có gì sai. Kỳ nghỉ là để nghỉ, và một chút lỏng lẻo về giờ giấc là bình thường. Vấn đề chỉ xuất hiện khi nhịp sinh hoạt trôi quá xa, đến mức con ngủ ngày thức đêm, cả ngày không ra khỏi nhà, rồi đến tuần đầu năm học mới cả nhà vất vả kéo con về lịch cũ.
Bảng thói quen mùa hè không nhằm giữ nguyên lịch năm học. Nó chỉ giữ vài chiếc neo nhẹ để nhịp sinh hoạt không trôi hẳn: một khoảng giờ ngủ dậy, một chút vận động, một chút đọc. Phần còn lại của ngày để con tự do, chơi, chán, tự tìm việc — những điều cũng có giá trị riêng của kỳ nghỉ.
Chọn ba nhóm việc cho bảng hè
Neo giờ giấc. Giờ đi ngủ và giờ thức dậy trong một khoảng, có thể muộn hơn năm học một chút. Ví dụ ngủ trước mười giờ, dậy trước tám giờ. Một khoảng thay vì một giờ cố định giúp con có không gian, mà vẫn không trôi quá xa. Nhu cầu ngủ khác nhau theo tuổi và theo từng trẻ; nếu thấy con mệt mỏi kéo dài thì hỏi bác sĩ nhi.
Một việc vận động ngoài trời. Đi bơi, đạp xe, đá bóng với bạn, đi bộ cùng bố buổi chiều, giúp ông bà làm vườn. Chọn việc con thích, không chọn việc bố mẹ thấy có ích nhưng con ghét. Nắng hè gắt thì tránh giờ trưa, cho con uống đủ nước và che nắng.
Một việc đọc hoặc học nhẹ. Đọc sách tự chọn, viết vài dòng nhật ký, học một kỹ năng con muốn như nấu một món, gấp giấy, chơi một nhạc cụ. Không phải bài tập của năm học sau. Việc học nhẹ trong hè nên là thứ con tò mò, để con nhớ rằng học cũng có thể vui khi không có điểm số đi kèm.
Có thể thêm một việc tự phục vụ hoặc giúp nhà. Tự gấp quần áo, tưới cây, phụ dọn bàn ăn. Đây là nhóm không bắt buộc, chỉ thêm khi con muốn.
Không quá bốn việc. Hè dài, bố mẹ dễ có xu hướng lấp đầy. Bảng nhiều việc khiến kỳ nghỉ thành lịch học thứ hai, và con sẽ sớm bỏ bảng.
Đếm theo tuần, không đòi đủ mỗi ngày
Khác với năm học, ngày hè của trẻ rất không đều: hôm đi chơi xa cả ngày, hôm ở nhà, hôm về quê, hôm có khách. Một bảng đòi đủ mỗi ngày sẽ có rất nhiều ô trống vì những lý do hoàn toàn hợp lý, và con nhanh chóng thấy bảng vô nghĩa.
Cách hợp hơn là đặt mức theo tuần. Thay vì "vận động mỗi ngày", ghi "vận động ngoài trời ít nhất bốn ngày trong tuần". Thay vì "đọc sách mỗi ngày", ghi "đọc sách năm ngày trong tuần, ngày nào cũng được". Con tự chọn ngày nào làm, ngày nào nghỉ, và cuối tuần cùng bố mẹ nhìn lại.
Mức theo tuần có một lợi ích khác: dạy con tự cân đối thời gian. Đến thứ Năm mà mới đọc sách được hai ngày, con tự biết còn ba ngày cần sắp xếp. Đó là kỹ năng tự quản mà một bảng ngày nào cũng giống ngày nào không dạy được, và cũng là kỹ năng con sẽ cần khi lên lớp trên, khi bài vở bắt đầu tính theo tuần. Với giờ ngủ thì vẫn nên giữ mỗi ngày, vì nhịp ngủ trôi nhanh nhất khi bị bỏ vài hôm liền. Nếu có buổi tối đặc biệt như đi xem pháo hoa, đi đám cưới, cứ ghi một chữ nhỏ cạnh ô và quay lại giờ cũ ngay hôm sau.
Những ngày con kêu chán
Đến khoảng tuần thứ ba của kỳ nghỉ, câu "con chán quá" bắt đầu xuất hiện nhiều. Phản xạ của bố mẹ thường là lấp ngay khoảng trống: thêm việc vào bảng, đăng ký thêm lớp, hoặc đưa điện thoại cho con. Cả ba cách đều giải quyết cơn chán trong chốc lát nhưng lấy đi một thứ có ích của kỳ nghỉ: những lúc trẻ phải tự nghĩ ra việc để làm.
Bảng thói quen hè không phải công cụ chữa chán. Nếu con đã có giờ ngủ ổn định, đã vận động, đã đọc trong tuần, thì phần còn lại của ngày con có quyền thấy chán và tự xoay xở. Nhiều trẻ sau một hai buổi kêu chán sẽ tự lôi đồ cũ ra làm, rủ em xếp nhà bằng gối, vẽ, hoặc tự đề xuất một việc mới muốn thêm vào bảng.
Nếu con muốn thêm việc vào bảng giữa hè, để con tự chọn và tự đặt mức trong tuần. Nếu con không muốn thêm gì, bảng vẫn đúng như đã thoả thuận. Chỉ khi cơn chán đi kèm với thu mình, buồn bã kéo dài, ăn ngủ thay đổi rõ, bố mẹ mới cần quan tâm sâu hơn, và hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia nếu cần.
Mẫu bảng hè một tuần
Ví dụ giả định cho một bạn 9 tuổi. Bảng kẻ trên một tờ giấy, mỗi tuần một tờ, các tờ kẹp chung thành tập để cuối hè lật lại.
| Nhóm | Việc con chọn | Định nghĩa đã làm | Mức trong tuần | Tuần về quê |
|---|---|---|---|---|
| Giờ giấc | Ngủ trước mười giờ, dậy trước tám giờ | Lên giường tắt đèn trước mười giờ | Mỗi ngày | Theo giờ nhà ông bà |
| Vận động | Đạp xe quanh khu phố hoặc đi bơi | Ít nhất hai mươi phút ngoài trời | Bốn ngày | Ra đồng, ra vườn cùng ông cũng tính |
| Đọc | Truyện và sách tự chọn | Đọc ít nhất mười trang | Năm ngày | Mang hai quyển theo |
| Giúp nhà | Tưới cây ban công | Tưới đủ các chậu | Khi nào nhớ | Bỏ trống |
Cột "tuần về quê" giúp bảng không bị bỏ khi đổi chỗ ở. Không phải mọi việc đều mang theo được; việc nào không hợp thì cứ để trống tuần đó, không tính là lỡ. Để ý rằng không có cột tổng điểm, không có ô so với tuần trước; muốn biết con tiến bộ thế nào thì lật các tờ cũ ra xem cùng con, bằng mắt và bằng lời.
Khi con về quê hoặc ở nhà ông bà
Ở nhiều gia đình, mùa hè là lúc con về quê với ông bà vài tuần. Đây là thời gian quý để cháu gần ông bà, họ hàng, ruộng vườn, và bảng thói quen không nên biến nó thành việc ông bà phải giám sát cháu thay bố mẹ. Cách nhẹ nhất là gấp một tờ bảng nhỏ bỏ vào ba lô của con, con tự đánh dấu nếu nhớ, không ai nhắc.
Nhiều thói quen hè tự nhiên được giữ khi về quê mà không cần bảng, vì nhịp sống ở đó vốn đều đặn theo mặt trời: dậy sớm theo nhịp nhà nông, ra vườn, ra đồng, đạp xe với các anh chị họ. Bố mẹ có thể gợi ý con ghi những việc mới làm được ở quê vào ô vận động, như cho gà ăn, hái rau, dắt bò, để con thấy kỳ nghỉ ở quê cũng có dấu tích riêng.
Điều cần thống nhất với ông bà chỉ nên là những việc liên quan sức khoẻ và an toàn: giờ ngủ trong một khoảng, đánh răng, thuốc theo đơn nếu con đang dùng, và an toàn khi chơi gần sông, ao, hồ. Phần còn lại để ông bà và cháu tự sắp xếp. Khi con về, cùng con nhìn lại tờ giấy và nghe con kể, không hỏi vì sao ô trống.
Hai tuần cuối hè: chuyển dần về nếp đi học
Lỗi phổ biến là để nguyên nhịp hè đến tối trước ngày khai giảng rồi kéo con về giờ cũ trong một đêm. Dùng hai tuần cuối hè để chuyển dần nhẹ nhàng hơn nhiều:
- Khoảng hai tuần trước ngày tựu trường, cùng con làm một bảng mới chỉ có hai việc: giờ đi ngủ và giờ thức dậy.
- Mỗi vài ngày dời giờ đi ngủ và giờ dậy sớm lên một chút, cho đến khi khớp với giờ năm học.
- Tuần cuối, thêm lại chuỗi buổi sáng: dậy, đánh răng, ăn sáng, thay quần áo — như một buổi tập.
- Cùng con soạn sách vở, cặp, đồng phục sớm vài ngày để buổi tối trước ngày khai giảng không bị dồn việc.
- Ngồi lại với con nhìn tập bảng hè: hè này con đọc được những quyển gì, đi bơi bao nhiêu buổi, học được món gì mới. Nói về những gì con đã làm, không nói về những ô trống.
Tập bảng hè lật lại vào cuối kỳ nghỉ thường là phần con thích nhất: một bằng chứng cụ thể rằng ba tháng nghỉ không trôi đi vô ích. Giữ lại tập đó, sang hè năm sau con có thể tự so với chính mình của năm trước.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho con học thêm nhiều trong hè để không quên kiến thức?
Đó là quyết định của từng gia đình, nhưng bảng thói quen hè không nên là nơi ghi bài tập. Một việc đọc hoặc học nhẹ mỗi tuần đủ giữ thói quen ngồi vào việc. Nếu con có lớp học hè, tách hẳn khỏi bảng để bảng giữ đúng vai trò nhẹ nhàng của nó.
Con không muốn có bảng hè thì sao?
Hỏi con muốn giữ việc gì trong hè và để con tự đề xuất. Nhiều trẻ thích tự chọn một mục tiêu riêng như đọc xong một bộ truyện hay học bơi. Nếu con vẫn không muốn, có thể chỉ giữ một thoả thuận về giờ ngủ mà không cần bảng.
Giờ ngủ hè có nên giống hệt năm học không?
Không cần giống hệt, có thể lùi một chút, nhưng nên trong một khoảng và không trôi quá xa. Nhu cầu ngủ của trẻ thay đổi theo tuổi; nếu con hay mệt, khó ngủ hay khó dậy kéo dài, nên hỏi bác sĩ nhi thay vì chỉ chỉnh bảng.
Thời gian dùng điện thoại, xem tivi trong hè có nên đưa vào bảng?
Có thể đưa dưới dạng thoả thuận chung của nhà, không phải ô đánh dấu để con cố đạt. Một cách là đặt màn hình sau khi đã có vận động và đọc trong ngày, và tắt hẳn trước giờ ngủ một khoảng để con dễ ngủ hơn.
Con về quê cả tháng thì bảng có còn tác dụng?
Bảng ở quê nên rất nhẹ, con tự đánh dấu nếu nhớ, ông bà không phải nhắc. Nhiều thói quen tự giữ được nhờ nhịp sống ở quê. Khi con về, nhìn lại tờ giấy và nghe con kể là đủ, không cần đối chiếu với bảng ở nhà.
Cuối hè có nên tổng kết bằng con số không?
Có thể đếm số quyển sách đã đọc hay số buổi đi bơi vì đó là thành tựu cụ thể của chính con, nhưng tránh quy ra phần trăm hay so với anh chị em, bạn bè. Ý nghĩa nằm ở việc con nhìn lại những gì mình đã làm được trong cả kỳ nghỉ.