Bảng thói quen cho trẻ là một tờ giấy kẻ ô: hàng dọc là vài việc con làm mỗi ngày, hàng ngang là các ngày trong tuần, làm xong việc nào thì con tự đánh một dấu vào ô của ngày đó. Bảng chỉ ghi lại việc đã xảy ra. Nó không cộng điểm, không trừ điểm, không có ô "hư" hay "ngoan", và không dùng để so con với ai.
Làm đúng thì bảng giúp con nhìn thấy mình đã làm được gì, giúp bố mẹ bớt phải nhắc đi nhắc lại, và sau vài tuần cho cả nhà một bức tranh trung thực: việc nào đã thành nếp, việc nào còn chật vật. Bài này đi qua cách chọn việc, cách làm bảng theo từng độ tuổi từ 3 đến 12, cách viết định nghĩa "đã làm" để trẻ tự hiểu, và cách xử lý những ngày con quên mà không biến tờ giấy thành công cụ phạt.
Bảng thói quen khác bảng thưởng phạt ở chỗ nào
Nhiều gia đình đã từng treo một tờ giấy lên tủ lạnh, ghi điểm cộng khi con ngoan và điểm trừ khi con cãi, cuối tuần đủ điểm thì được quà. Kiểu bảng đó đo hành vi tốt xấu và gắn với thưởng phạt. Bảng thói quen theo nghĩa của bài này hẹp hơn và hiền hơn: nó chỉ ghi những việc lặp lại hằng ngày như đánh răng tối, cất cặp sách, đọc sách mười phút, và chỉ có hai trạng thái — đã làm hoặc chưa làm.
Khác biệt này quan trọng vì trẻ phản ứng với tờ giấy theo cách bố mẹ dùng nó. Khi ô trống bị gọi là "lỗi", trẻ học cách giấu ô trống, cãi rằng mình đã làm, hoặc đánh dấu cho xong. Khi ô trống chỉ là ô trống, con dễ nói thật hơn: hôm qua con quên đánh răng tối. Sự trung thực đó là thứ quý nhất mà bảng mang lại, vì nó giúp cả nhà nhìn ra vì sao việc bị quên — buồn ngủ quá, về nhà muộn, hay đơn giản là bàn chải để chỗ khó lấy.
Bảng cũng không phải bảng thành tích. Không có ô tổng điểm, không có cột so sánh, không dán lên chỗ khách đến chơi nhìn thấy để khoe. Nó là tờ giấy làm việc của con, treo ở tầm mắt con, trong một góc nhà con hay đi qua.
Chọn mấy việc và chọn việc nào để đưa lên bảng
Bắt đầu bằng hai đến ba việc, không hơn. Bố mẹ thường muốn đưa cả chục việc lên bảng ngay tuần đầu: đánh răng, rửa mặt, gấp chăn, cất giày, ăn rau, làm bài, đi ngủ đúng giờ. Bảng dài như vậy khiến trẻ thấy toàn ô trống và chán sau vài ngày. Hai ba việc làm được đều trong một tháng có ích hơn mười việc làm được một nửa.
Chọn việc con làm được một mình. Việc trên bảng phải nằm trong tầm tay của con, không phụ thuộc người lớn. "Ăn hết bát cơm" phụ thuộc vào món ăn, vào sức khoẻ hôm đó và vào người nấu, nên không nên đưa lên. "Mang bát vào bồn rửa sau khi ăn" thì con làm được một mình.
Chọn việc có điểm kết thúc rõ. Trẻ cần biết khi nào việc đã xong. "Ngoan ngoãn" không có điểm kết thúc; "xếp giày lên kệ khi về nhà" thì có. Việc nào không trả lời được câu hỏi "làm xong thì trông như thế nào" thì chưa nên đưa lên bảng.
Pha một việc con đã làm được với một việc mới. Đặt một việc con gần như đã quen, chẳng hạn đánh răng buổi sáng, cạnh một việc mới như tự chuẩn bị quần áo đi học. Con sẽ có ít nhất một dấu mỗi ngày ngay từ đầu, và tờ giấy không bắt đầu bằng một hàng ô trống.
Để con chọn một trong các việc. Bố mẹ có thể đưa ra ba việc và để con chọn một việc thứ ba cho bảng. Trẻ chăm sóc tờ giấy kỹ hơn khi trong đó có lựa chọn của mình.
Làm bảng theo từng độ tuổi
Cùng một ý tưởng nhưng hình thức phải đổi theo tuổi. Bảng dưới đây là gợi ý chung, mỗi trẻ phát triển khác nhau nên bố mẹ điều chỉnh theo con của mình, không theo tuổi trên giấy khai sinh.
| Độ tuổi | Số việc trên bảng | Cách thể hiện | Ai đánh dấu | Khung thời gian |
|---|---|---|---|---|
| 3–4 tuổi | 1–2 việc | Hình vẽ hoặc ảnh chụp chính con đang làm việc đó, không cần chữ | Con đánh dấu, bố mẹ đứng cạnh | Một buổi, đánh dấu ngay khi xong |
| 5–6 tuổi | 2–3 việc | Hình vẽ kèm một hai chữ đơn giản, mỗi ngày một cột | Con tự đánh dấu | Một tuần trên một tờ |
| 7–9 tuổi | 3–4 việc | Chữ viết, ô vuông cho từng ngày, có ô ghi chú nhỏ | Con tự đánh dấu, cuối tuần cùng bố mẹ xem lại | Hai tuần hoặc một tháng trên một tờ |
| 10–12 tuổi | 3–5 việc, con tự đề xuất | Sổ tay hoặc bảng tính đơn giản do con tự kẻ | Con tự ghi, bố mẹ chỉ xem khi con cho xem | Một tháng, tổng kết cuối tháng |
Hai điểm chung cho mọi lứa tuổi: tờ giấy treo ở độ cao vừa tầm mắt con, và bút để sẵn ngay cạnh. Nếu con phải đi tìm bút mới đánh dấu được thì sau một tuần sẽ không còn ai đánh dấu nữa. Với trẻ 3–4 tuổi, đánh dấu nên diễn ra ngay sau khi làm xong việc, vì ở tuổi này khoảng cách giữa việc làm và dấu tích càng ngắn thì con càng hiểu hai thứ gắn với nhau.
Các bước làm một bảng giấy trong một buổi tối
Không cần mua bảng in sẵn. Một tờ giấy khổ lớn, thước kẻ, bút màu và một buổi tối ngồi cùng con là đủ. Quá trình làm bảng cùng nhau quan trọng ngang với tờ bảng.
- Nói chuyện với con trước: nhà mình sẽ thử ghi lại vài việc con làm mỗi ngày, để con thấy mình đã làm được bao nhiêu. Tránh mở đầu bằng "vì con hay quên" hay "vì con lười".
- Cùng chọn việc theo các nguyên tắc ở trên, rồi viết lên một tờ nháp. Đọc to từng việc và hỏi con: làm xong việc này thì trông như thế nào.
- Kẻ bảng: cột bên trái ghi tên việc hoặc dán hình, các cột tiếp theo là các ngày. Để con tô màu hoặc vẽ trang trí phần tên việc.
- Chọn cách đánh dấu cùng con: dấu tích, ngôi sao tự vẽ, hình tròn tô màu. Mỗi ô một dấu giống nhau, không có dấu "to" cho ngày làm tốt hơn.
- Treo bảng ở nơi việc xảy ra hoặc nơi con đi qua sau khi làm: cửa phòng tắm cho việc đánh răng, cạnh kệ giày cho việc cất giày.
- Hẹn ngày xem lại bảng, thường là tối Chủ nhật, và nói trước rằng lúc đó nhà mình chỉ xem để biết, không ai bị trách.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Đà Nẵng làm bảng cho con 6 tuổi với ba việc — đánh răng tối, cất cặp lên bàn khi đi học về, đọc một quyển truyện tranh với mẹ. Con tự dán ảnh chụp bàn chải, chiếc cặp và quyển truyện vào cột trái. Bảng treo ngay cạnh bồn rửa tay, nơi con đi qua nhiều lần mỗi tối.
Viết định nghĩa "đã làm" sao cho trẻ tự hiểu
Phần lớn tranh cãi quanh bảng thói quen bắt nguồn từ việc hai bên hiểu chữ "xong" khác nhau. Mẹ nghĩ "dọn đồ chơi" là cất hết vào thùng và đậy nắp; con nghĩ đẩy đồ chơi vào gầm giường là xong. Cách tránh là viết hoặc vẽ định nghĩa ngay trên bảng, càng cụ thể càng tốt.
Với trẻ nhỏ, định nghĩa là một tấm ảnh chụp trạng thái đã xong: thùng đồ chơi đậy nắp, đôi giày nằm trên kệ. Con nhìn ảnh và tự so với thực tế. Với trẻ lớn hơn, định nghĩa là một câu ngắn: "Đánh răng tối: chải đủ hai hàm trên dưới, súc miệng, cất bàn chải vào cốc". Nếu cần, thêm mức tối thiểu cho ngày mệt, ví dụ "đọc sách: ít nhất một trang, kể cả hôm về muộn". Mức tối thiểu giúp con không bỏ hẳn vào những ngày khó, và bố mẹ không phải mặc cả mỗi tối.
Định nghĩa nên được cả hai bên đồng ý trước khi bắt đầu, và chỉ đổi vào buổi xem lại cuối tuần, không đổi giữa chừng khi đang bực. Nếu bố mẹ thấy định nghĩa quá dễ, cứ để nguyên hết tuần rồi bàn lại; đổi luật giữa chừng làm con mất lòng tin vào tờ giấy.
Khi con quên, khi con đánh dấu cho có
Ô trống là thông tin, không phải lỗi. Khi thấy ô trống, câu hỏi nên là "hôm đó có chuyện gì nhỉ" thay vì "sao con lại quên". Câu trả lời thường rất đời thường: hôm đó đi ăn cỗ về khuya, hôm đó con bị sổ mũi. Ghi một chữ nhỏ cạnh ô trống, lâu dần sẽ thấy quy luật.
Không tô kín ô trống bằng bút đỏ, không gạch chéo. Một dấu đỏ hay dấu gạch biến ô trống thành lời chê. Cứ để trống. Trẻ tự nhìn thấy, không cần ai nhấn thêm.
Đánh dấu cho có thì xem lại định nghĩa trước khi trách con. Trẻ đánh dấu mà không làm thường là dấu hiệu bảng đang tạo áp lực, ví dụ con sợ bị hỏi khi thấy ô trống, hoặc định nghĩa quá khó. Hạ mức tối thiểu và nói rõ ô trống không sao thường giải quyết được.
Không nhắc bằng cách chỉ vào bảng. Nếu mỗi lần nhắc con bố mẹ lại gõ tay vào tờ giấy, bảng trở thành người đi nhắc thay bố mẹ và con sẽ ghét nó. Nhắc bằng lời như bình thường, còn bảng để con tự nhìn.
Không đem bảng ra trước họ hàng. Khoe "tuần này con được đủ bảy ngày" trước ông bà, cô chú nghe có vẻ khích lệ, nhưng lần sau ô trống sẽ thành chuyện xấu hổ. Bảng là việc riêng của con và bố mẹ.
Sau ba, bốn tuần: ngồi đọc bảng cùng con
Sau khoảng một tháng, bảng đã đủ dữ liệu để nói được điều gì đó. Ngồi cùng con, đặt các tờ cạnh nhau và hỏi những câu mở: con thấy việc nào giờ dễ rồi, việc nào vẫn khó, hôm nào trong tuần hay bị trống. Trẻ 7–8 tuổi trở lên thường tự nhận ra quy luật, chẳng hạn ô đọc sách hay trống vào thứ Tư vì hôm đó học thêm về muộn.
Từ đó có ba hướng điều chỉnh. Việc nào đã được đánh dấu gần như mọi ngày trong ba, bốn tuần thì có thể rút khỏi bảng, vì nó đã thành nếp và không cần ghi nữa; nói với con rằng việc này "tốt nghiệp" rồi. Việc nào vẫn trống nhiều thì hạ mức tối thiểu hoặc đổi thời điểm. Còn chỗ trống trên bảng thì con có thể chọn thêm một việc mới.
Một điều cần tránh trong buổi xem lại là quy ra con số để so: tháng này được bao nhiêu phần trăm, hơn hay kém tháng trước. Với trẻ nhỏ, con số dễ biến thành điểm số dù không ai gọi tên. Hãy nói bằng lời mô tả: "tuần đầu con hay quên cất cặp, giờ thì hầu như ngày nào cũng nhớ". Đó là so con hôm nay với con của một tháng trước, cách so duy nhất mà bảng thói quen cho phép.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu dùng bảng thói quen được?
Khoảng 3 tuổi trẻ đã có thể dùng một bảng rất đơn giản với một hai việc thể hiện bằng hình ảnh, miễn là bố mẹ đứng cạnh lúc đánh dấu. Trước tuổi đó trẻ chưa hiểu mối liên hệ giữa dấu trên giấy và việc mình vừa làm, nên bảng chủ yếu phục vụ bố mẹ hơn là con.
Có nên dùng bảng in sẵn mua ngoài hiệu sách không?
Dùng được nếu bảng đủ trống để ghi đúng việc của con, nhưng bảng tự làm thường hiệu quả hơn vì con tham gia từ đầu. Nhiều bảng in sẵn có sẵn cột điểm, ô xếp loại hoặc hình huy chương; nếu dùng thì nên che những phần đó đi để bảng chỉ còn chức năng đánh dấu.
Con đòi bỏ bảng sau một tuần thì làm thế nào?
Hỏi con thấy phần nào phiền: quá nhiều việc, bút để xa, hay cảm thấy bị theo dõi. Thường chỉ cần bớt việc hoặc đổi cách đánh dấu cho vui hơn. Nếu con vẫn không muốn, có thể tạm cất bảng một thời gian, ép buộc chỉ làm con ghét luôn những việc trên đó.
Bố mẹ có nên đánh dấu hộ khi con quên không?
Không nên đánh dấu hộ việc con đã làm mà quên ghi, trừ với trẻ 3–4 tuổi đang tập. Với trẻ lớn hơn, hỏi con có muốn ghi bổ sung không và để con tự ghi. Bảng thuộc về con, người cầm bút cũng nên là con.
Bảng thói quen có thay được việc bố mẹ nhắc nhở không?
Không thay hoàn toàn, nhất là với trẻ nhỏ. Bảng giảm bớt số lần phải nhắc vì con có chỗ để tự kiểm, nhưng trong vài tuần đầu bố mẹ vẫn cần nhắc bằng lời. Điều khác là lời nhắc trở nên ngắn và nhẹ hơn, vì việc cần làm đã rõ ràng trên giấy.
Có nên đưa việc học bài, làm bài tập lên bảng?
Có thể, nhưng ghi hành động chứ không ghi kết quả: "ngồi vào bàn học lúc bảy giờ" hoặc "soạn sách vở cho ngày mai", không ghi "được điểm tốt" hay "làm đúng hết". Kết quả học tập phụ thuộc nhiều yếu tố ngoài tầm tay con và không thuộc về bảng đánh dấu.