Bảng thói quen gia đình là một tờ giấy chung, mỗi người trong nhà có một hàng cho thói quen do chính mình chọn, cộng thêm một hai thói quen cả nhà cùng làm như ăn tối cùng nhau không cầm điện thoại. Bảng không cộng tổng theo người, không có ai đứng đầu, và người lớn cũng để lộ ô trống của mình như trẻ con.
Điểm khác biệt lớn nhất so với bảng thói quen riêng cho con là ở đây bố mẹ cũng bị "nhìn thấy". Chính điều đó làm bảng có tác dụng: con thấy bố cũng có ngày quên đi bộ, mẹ cũng có tuần đọc sách lỡ ba hôm, và cả hai đều bắt đầu lại mà không ai trách ai. Bài này hướng dẫn cách chọn hàng, mẫu bảng tuần, cách họp nhà ngắn gọn, và những luật nhỏ giữ cho tờ giấy không thành nơi soi nhau.
Vì sao bố mẹ cũng nên có hàng của mình
Một bảng chỉ có hàng của con, treo ở chỗ cả nhà nhìn thấy, gửi đi một thông điệp ngầm: trong nhà này chỉ trẻ con cần được theo dõi. Trẻ lớn một chút sẽ nhận ra và thấy không công bằng. Khi bố mẹ cũng ghi tên mình vào một hàng, tờ giấy đổi tính chất: nó trở thành việc của cả nhà, không phải công cụ người lớn dùng để quản trẻ.
Trẻ học thói quen phần lớn qua quan sát. Một đứa trẻ nhìn thấy mẹ đánh dấu ô đọc sách mỗi tối sẽ hiểu việc đọc là chuyện bình thường của người lớn, không phải bài tập dành cho trẻ con. Quan trọng hơn, khi con thấy hàng của bố có ba ô trống liền trong tuần bận, rồi tuần sau bố lại đánh dấu tiếp, con học được một điều mà không lời giảng nào dạy tốt bằng: lỡ vài ngày không sao, quay lại là được.
Cũng có lợi cho chính người lớn. Nhiều bố mẹ muốn tập lại một việc cho mình — đi bộ, đọc sách, ngủ sớm hơn — nhưng luôn bị việc nhà và việc con cuốn đi. Một hàng trên tờ giấy chung, nơi con có thể hỏi "hôm nay bố đi bộ chưa", là một lời nhắc dễ thương mà khó lờ đi.
Hai loại hàng trên bảng: chung và riêng
Thói quen chung của cả nhà. Một đến hai việc cả nhà cùng làm, đánh dấu một lần cho cả nhà. Ví dụ: bữa tối không có điện thoại trên bàn, mười phút dọn nhà trước khi ngủ, đi bộ quanh khu phố tối Chủ nhật. Chỉ chọn việc mọi người đều đồng ý, kể cả đứa nhỏ nhất.
Thói quen riêng của từng người. Mỗi người một hàng, tự chọn việc của mình. Con 6 tuổi có thể chọn tự cất giày; con 11 tuổi chọn đọc sách hai mươi phút; mẹ chọn đi ngủ trước mười một giờ; bố chọn đi bộ sau bữa tối. Không ai chọn hộ ai, kể cả bố mẹ chọn hộ con.
Mỗi người tối đa hai hàng. Người lớn hay hăng hái ghi bốn năm việc cho mình, rồi hàng của bố mẹ trống nhiều hơn hàng của con. Giữ mỗi người một đến hai việc để bảng gọn và dễ nhìn.
Ô của mình thì mình đánh dấu. Không ai đánh dấu hộ ai và không ai đánh dấu thay cho người vắng nhà. Với trẻ quá nhỏ chưa cầm bút được, bố mẹ đánh dấu cùng tay con.
Hàng của khách thì không có. Ông bà, cô chú đến chơi vài ngày không cần thêm hàng, trừ khi họ muốn. Bảng là việc riêng của những người sống trong nhà.
Mẫu bảng tuần cho gia đình bốn người
Ví dụ giả định dưới đây là một gia đình ở Huế gồm bố, mẹ, con 11 tuổi và con 6 tuổi. Mỗi hàng có định nghĩa "đã làm" và mức tối thiểu cho ngày bận, viết ngay trên bảng để không ai phải tranh cãi.
| Hàng | Định nghĩa đã làm | Mức tối thiểu ngày bận |
|---|---|---|
| Cả nhà: bữa tối không điện thoại | Không ai cầm máy từ lúc ngồi vào bàn đến lúc dọn bát | Ít nhất mười phút đầu bữa |
| Bố: đi bộ | Đi bộ quanh khu phố sau bữa tối | Đi ra đầu ngõ rồi về |
| Mẹ: đi ngủ sớm | Lên giường trước mười một giờ, cất điện thoại ngoài phòng | Cất điện thoại ngoài phòng |
| Con lớn: đọc sách | Đọc sách giấy hai mươi phút, sách tự chọn | Đọc hai trang |
| Con nhỏ: cất giày | Giày lên kệ khi vừa vào nhà | Không có mức tối thiểu, việc đã rất ngắn |
| Cả nhà: dọn nhanh trước khi ngủ | Mỗi người cất đồ của mình ở phòng khách trong năm phút | Cất đồ ở bàn ăn |
Để ý bảng không có cột tổng và không có hàng nào đặt tên con và tên bố mẹ cạnh nhau để so. Mỗi hàng là việc của một người, đọc độc lập. Bảng kẻ trên khổ giấy lớn, các ngày trong tuần chạy theo chiều ngang, treo ở cửa tủ lạnh bằng nam châm cùng một chiếc bút buộc dây.
Họp nhà mười phút tối Chủ nhật
Bảng chỉ sống được nếu có lúc cả nhà cùng nhìn vào nó. Buổi họp không cần dài, mười phút sau bữa tối Chủ nhật là đủ, và nên có một trình tự cố định để trẻ quen:
- Mỗi người tự nói về hàng của mình, bắt đầu từ người lớn. Bố mẹ nói trước về ô trống của mình để làm mẫu cho cách nói nhẹ nhàng: "tuần này bố lỡ hai hôm vì về muộn".
- Mỗi người kể một việc mình thấy dễ hơn tuần trước, dù nhỏ.
- Cả nhà nhìn hàng chung và hỏi: tuần này có gì làm khó giữ không, tuần sau có gì đặc biệt như đi xa, có khách, thi cử.
- Ai muốn đổi việc, đổi mức tối thiểu thì nói, cả nhà góp ý nếu người đó hỏi.
- Kẻ tờ mới cho tuần sau hoặc lật trang, để tờ cũ vào một tập chung.
Không dùng buổi họp để phê bình ai. Nếu có chuyện căng thẳng khác trong tuần, để dành sang lúc khác. Buổi họp quanh bảng thói quen nên là phần nhẹ nhõm nhất trong tuần, nơi mỗi người được kể về mình mà không bị đánh giá.
Giữ bảng không thành nơi soi nhau
Không bình luận hàng của người khác khi không được hỏi. Câu "sao tuần này con đọc sách ít thế" hay "anh lại không đi bộ à" nói trước bảng là lúc tờ giấy bắt đầu bị ghét. Mỗi người tự lo hàng của mình.
Không cộng tổng theo người. Đếm ai được nhiều dấu nhất tuần dù chỉ để vui cũng tạo ra thứ hạng trong nhà. Trẻ em đặc biệt nhạy với điều này, nhất là khi trong nhà có nhiều con.
Không đem bảng ra lúc cãi nhau. Bảng là dữ liệu của sự cố gắng, không phải bằng chứng trong tranh cãi. Một khi đã có người chỉ vào ô trống để thắng một cuộc cãi, mọi người sẽ bắt đầu đánh dấu cho có.
Không chụp bảng đăng lên mạng. Tờ giấy chứa thói quen, giờ ngủ, lịch sinh hoạt của từng người trong nhà. Đó là thông tin riêng tư, và trẻ có quyền không muốn họ hàng hay bạn bè của bố mẹ biết mình hay quên cất giày.
Người lớn nhận phần mình trước. Khi bảng có vấn đề, ví dụ nhiều hàng trống, bố mẹ xem lại hàng của mình và cách tổ chức nhà trước khi nhìn sang hàng của con.
Khi trong nhà có người không muốn tham gia
Không phải ai cũng thích ghi chép. Con tuổi teen có thể thấy bảng trên tủ lạnh là chuyện trẻ con; vợ hoặc chồng có thể thấy phiền; ông bà sống cùng có thể không quen. Tham gia nên là tự nguyện. Người không muốn có hàng riêng thì không cần có, nhưng vẫn có thể cùng làm những thói quen chung nếu đồng ý.
Với con tuổi teen, một cách mềm là cho con chọn có hàng trên bảng chung hay tự theo dõi riêng trong sổ của mình, không ai xem. Nhiều em chọn cách riêng, và điều đó vẫn tốt: mục đích là con có thói quen tự quan sát mình, không phải con xuất hiện trên tờ giấy của bố mẹ.
Nếu chính người bạn đời không muốn tham gia, đừng biến điều đó thành chuyện lớn trước mặt con. Một câu đơn giản là đủ: "bố chưa muốn ghi, mẹ với các con ghi trước". Câu đó cho con biết việc tham gia là tự nguyện, và không ai bị coi là người phá bảng. Thường thì sau vài tuần nhìn bảng vẫn sống nhẹ nhàng, người đứng ngoài sẽ tự tham gia, hoặc ít nhất ngồi cùng ở buổi họp Chủ nhật. Ép vào chỉ làm bảng gắn với cảm giác khó chịu.
Giấy treo tủ lạnh hay bảng tính dùng chung
Với gia đình có trẻ nhỏ, giấy và bút gần như luôn là lựa chọn tốt nhất. Trẻ không cần điện thoại để đánh dấu, tờ giấy luôn hiện ra trước mắt mỗi lần mở tủ lạnh, và việc kẻ bảng mới mỗi tuần là một hoạt động chung. Bảng trắng nhỏ với bút xoá được cũng tiện, nhưng mất dữ liệu cũ mỗi tuần; nếu muốn xem lại cả tháng thì chụp ảnh lưu trong máy riêng trước khi xoá.
Gia đình có con lớn, bố mẹ hay đi công tác có thể dùng bảng tính dùng chung hoặc ứng dụng ghi thói quen trên điện thoại. Lợi ích là ai ở đâu cũng đánh dấu được. Bất lợi là mỗi người phải mở máy, và những thông báo nhắc nhở dễ trở thành tiếng ồn. Nếu dùng công cụ số, chỉ chia sẻ trong những người sống cùng nhà, kiểm tra ai có quyền xem, và không đưa vào đó thông tin sức khoẻ chi tiết như thuốc, cân nặng.
Một số nhà kết hợp: bảng giấy trên tủ lạnh cho trẻ, còn bố mẹ ghi thêm vào điện thoại khi vắng nhà rồi về đánh dấu bù lên giấy. Tờ giấy cũ mỗi tuần nên giữ lại trong một bìa kẹp; sau ba tháng lật lại, cả nhà thường bất ngờ vì đã đi được một quãng dài hơn mình nhớ. Cách nào cũng được, miễn cả nhà cùng nhìn vào một chỗ vào tối Chủ nhật.
Câu hỏi thường gặp
Bảng thói quen gia đình hợp với con mấy tuổi?
Từ khoảng 4 tuổi trẻ đã có thể có hàng riêng với một việc đơn giản thể hiện bằng hình. Trẻ nhỏ hơn có thể tham gia các thói quen chung của cả nhà. Với con tuổi teen, nên để con chọn có ghi trên bảng chung hay tự theo dõi riêng.
Có nên cho thói quen chung một phần thưởng cả nhà không?
Có thể có một hoạt động chung cuối tuần như đi dạo, nấu món cả nhà thích, nhưng không nên gắn nó với số dấu tích đạt được. Hoạt động đó nên diễn ra vì cả nhà muốn ở cạnh nhau, không phải vì bảng đủ điểm, để không ai cảm thấy mình làm cả nhà mất phần.
Bố mẹ lỡ nhiều ngày hơn con thì có ngại không?
Không nên ngại. Đó là cơ hội tốt để con thấy người lớn cũng gặp khó và bắt đầu lại bình thường. Điều quan trọng là bố mẹ nói về ô trống của mình nhẹ nhàng, không tự trách nặng nề, vì con sẽ học đúng giọng điệu đó.
Một thành viên hay quên đánh dấu dù có làm thì xử lý sao?
Để bút buộc dây ngay cạnh bảng và hẹn một thời điểm đánh dấu cố định, ví dụ trước khi đi ngủ ai cũng đi ngang tủ lạnh. Có thể cho phép đánh dấu bù ngày hôm trước nếu người đó nhớ chắc, nhưng không nên đánh dấu bù cả tuần vào tối Chủ nhật.
Có nên dùng bảng thói quen gia đình để chia việc nhà không?
Bảng chia việc nhà và bảng thói quen phục vụ hai mục đích khác nhau: một bên phân công trách nhiệm, một bên ghi lại thói quen tự chọn. Gộp chung dễ biến hàng thói quen thành danh sách nghĩa vụ. Nếu cần chia việc nhà, nên làm một tờ riêng.
Họp nhà mà con không chịu ngồi thì sao?
Rút ngắn buổi họp, có thể chỉ năm phút, và làm ở chỗ con thấy dễ chịu như bàn ăn khi đang ăn tráng miệng. Đừng biến buổi họp thành nghĩa vụ bắt buộc. Nếu con không muốn nói về hàng của mình, cho con nghe thôi cũng được.