Cách theo dõi ăn rau dễ giữ nhất là đếm số bữa có rau trong ngày, mỗi bữa có rau đánh một dấu, chứ không cân từng gam. Ba bữa một ngày thì tối đa ba dấu; nhìn một tuần là thấy ngay bữa nào thường thiếu rau — với nhiều người đi làm, đó là bữa sáng và bữa trưa ăn ngoài. Đếm bữa thô hơn cân gam, nhưng giữ được nhiều tháng, còn cân gam thường bỏ sau vài ngày.
Bài này nói cách định nghĩa "bữa có rau" cho mâm cơm Việt, thế nào là một phần rau theo cách ước bằng tay và bát, cách ghi khi ăn ngoài, cách thêm một chữ cái để theo dõi độ đa dạng, và cách đọc lại sau một tháng. Bài không bàn lợi ích sức khoẻ của từng loại rau; người có bệnh thận, đang dùng thuốc chống đông hoặc được dặn kiêng một số loại rau cần làm theo hướng dẫn của bác sĩ.
Đếm bữa có rau: đơn vị dễ giữ nhất
Có ba cách đo việc ăn rau: cân gam, đếm phần, và đếm bữa. Cân gam chính xác nhất nhưng gần như không ai làm được lâu — phải có cân, phải cân trước khi nấu hoặc ước sau khi nấu, rau luộc và rau sống nặng khác nhau. Đếm phần dễ hơn, nhưng vẫn phải ước mỗi lần. Đếm bữa thì chỉ hỏi một câu: bữa này có rau đáng kể không. Có thì đánh dấu.
Đếm bữa có một ưu điểm lớn: nó chỉ ra đúng chỗ cần sửa. Một người ăn rất nhiều rau vào bữa tối có thể đạt khuyến nghị tổng nhưng sáng và trưa gần như không có rau. Biết điều đó, bạn sửa đúng bữa trưa thay vì cố ăn thêm vào bữa tối vốn đã nhiều. Cân gam tổng ngày không cho thấy điều này.
Nhược điểm là đếm bữa không phân biệt một đĩa rau đầy với vài cọng hành trong bát phở. Vì vậy cần một quy ước rõ thế nào là "có rau đáng kể" — phần dưới sẽ bàn. Khi đã có quy ước, mỗi dấu tích có nghĩa ổn định và số liệu so được qua các tuần.
Nếu sau vài tháng bạn muốn chi tiết hơn, có thể chuyển sang đếm phần. Nhưng hãy bắt đầu bằng đếm bữa; cách đơn giản giữ được lâu luôn có lợi hơn cách chi tiết bỏ giữa chừng.
Một phần rau là bao nhiêu: ước bằng tay và bát
Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị người lớn ăn ít nhất khoảng 400 gam rau và trái cây mỗi ngày, không tính khoai lang, khoai tây, sắn và các loại củ nhiều tinh bột. Đó là khuyến nghị chung ở mức dân số; nhu cầu từng người có thể khác, và một số bệnh cần điều chỉnh. Bạn không cần đạt con số này bằng cân; chỉ cần biết nó tương đương khoảng năm phần rau quả mỗi ngày để có hướng.
Ước một phần rau bằng dụng cụ có sẵn trong bếp Việt: khoảng một bát ăn cơm rau đã nấu chín như rau muống luộc, cải xào, bí xanh; hoặc khoảng hai nắm tay rau sống lá như xà lách, rau thơm, dưa leo thái lát; hoặc khoảng nửa bát canh nếu canh có nhiều rau chứ không chỉ nước. Đây là cách ước thô, đủ cho mục đích theo dõi thói quen, không dùng để tính khẩu phần điều trị.
Từ đó, quy ước "bữa có rau" có thể là: bữa có ít nhất khoảng một phần rau theo cách ước trên. Bữa có hai phần trở lên có thể đánh một dấu đậm hoặc hai dấu, tuỳ bạn muốn chi tiết đến đâu. Ghi quy ước này ở trang đầu sổ để không phải nghĩ lại mỗi bữa.
Trái cây có thể theo dõi chung hoặc tách riêng. Nếu tách, dùng ký hiệu khác — một chấm tròn cạnh dấu tích — để khi đọc lại biết bữa nào có rau, bữa nào chỉ có trái cây tráng miệng.
Quy ước "có rau" cho bữa cơm Việt
Bữa Việt nhiều rau hơn ta tưởng nhưng rau phân tán: một ít rau thơm, một bát canh loãng, một đĩa dưa. Dưới đây là gợi ý quy ước, bạn chỉnh cho hợp nhà mình rồi giữ cố định:
- Tính là có rau: đĩa rau luộc, rau xào, nộm, gỏi, đĩa rau sống ăn kèm đầy đặn, canh rau nấu đặc rau, lẩu nhúng nhiều rau.
- Không tính: vài cọng hành ngò rắc lên phở, bún; ít giá trong bát bánh canh; mấy lát dưa leo trang trí đĩa cơm.
- Tính nửa: bát canh loãng có ít rau, rau thơm ăn kèm bún chả mà bạn chỉ gắp vài lá. Hai bữa nửa gộp lại thành một dấu, hoặc đánh dấu nhạt.
- Dưa muối, cà muối: nhiều nhà ăn thường xuyên; có thể ghi riêng một ký hiệu, vì loại này mặn và khác rau tươi.
- Rau trong món mặn: thịt xào nhiều cải, cá kho với nhiều cà chua, đậu phụ sốt cà — tính khi lượng rau rõ ràng, đáng kể so với phần thịt cá.
- Khoai, sắn, ngô: không tính vào rau theo cách tính phổ biến, dù là cây trồng; coi như phần tinh bột của bữa.
Đừng mất thời gian tranh luận với chính mình ở các ca biên. Chọn một cách xếp và giữ nó; mức chính xác tuyệt đối không quan trọng bằng việc cùng một bữa được xếp như nhau ở tuần này và tuần sau.
Dựng bảng ba ô mỗi ngày
Bảng ăn rau đơn giản hơn bảng uống nước vì mỗi ngày chỉ có ba bữa. Cách dựng:
- Kẻ một lưới bảy hàng cho bảy ngày, ba cột: sáng, trưa, tối. Nếu bạn hay ăn bữa phụ có rau quả, thêm cột thứ tư "phụ".
- Mỗi bữa có rau theo quy ước, đánh một dấu tích vào ô. Bữa không có rau để trống. Bữa bỏ không ăn, gạch một nét ngang để phân biệt với bữa có ăn mà không có rau.
- Cuối cột ngoài cùng, ghi số bữa có rau trong ngày, từ không đến ba.
- Cuối tuần, đếm số dấu tích ở từng cột. Cột nào ít dấu nhất là bữa cần sửa.
- Đặt bảng ở chỗ bạn nhìn thấy sau mỗi bữa: cửa tủ lạnh, cạnh bồn rửa bát, hoặc trang ghi chú trên điện thoại nếu bạn hay ăn ngoài.
- Ghi ngay sau bữa, khi bạn còn nhớ trên mâm có gì. Ghi dồn cuối ngày dễ nhầm bữa trưa với bữa tối.
Bảng này đủ dùng cho cả nhà: mỗi người một tờ hoặc một hàng riêng. Với trẻ con, tránh biến bảng thành bảng thi đua giữa anh chị em; mỗi bé so với chính mình tuần trước, và người lớn khen hành vi ăn rau chứ không khen "ăn nhiều hơn em".
Ăn ngoài, cơm hộp và bữa sáng vội
Bữa có rau dễ nhất là bữa ở nhà, khó nhất là bữa ngoài. Nhiều món sáng phổ biến — bánh mì, xôi, bánh cuốn, phở — có rất ít rau theo quy ước ở trên. Bữa trưa văn phòng nếu là cơm suất thường có một ít rau xào hoặc canh, nhưng lượng tuỳ quán. Theo dõi một tuần sẽ cho bạn thấy cụ thể bữa ngoài nào hay thiếu.
Vài cách thực tế đã được nhiều người áp dụng: ở quán cơm, chọn thêm một món rau thay cho món mặn thứ hai; với bún, phở, xin thêm đĩa rau sống ăn kèm và thật sự ăn hết; mang theo hộp nhỏ rau củ cắt sẵn như dưa leo, cà rốt, cà chua bi làm bữa phụ; với cơm hộp tự mang, xếp ngăn rau trước khi xếp ngăn thịt cá. Mỗi cách thử một tuần, ghi chữ "thử" vào ngày bắt đầu để so.
Rau ăn ngoài cũng cần để ý vệ sinh. Rau sống ở quán là phần nhiều người e ngại; nếu không yên tâm, chọn rau đã nấu chín. Ở nhà, rửa rau dưới vòi nước chảy và ngâm theo cách quen của gia đình; không cần dùng hoá chất tẩy rửa chuyên dụng cho rau nếu không rõ thành phần.
Không cần cố đạt ba bữa có rau mỗi ngày ngay lập tức. Nếu hiện tại bạn ở mức một bữa, mục tiêu tháng đầu là thêm một bữa — thường là bữa trưa — vào phần lớn ngày trong tuần.
Thêm màu: theo dõi độ đa dạng bằng một chữ cái
Vì sao để ý đa dạng. Ăn rau đều đặn mà tuần nào cũng chỉ rau muống luộc thì vẫn tốt hơn không ăn, nhưng các khuyến nghị dinh dưỡng phổ thông thường khuyên ăn nhiều loại rau quả khác nhau. Theo dõi đa dạng là bước thứ hai, chỉ nên thêm khi việc đếm bữa đã chạy trơn tru.
Một chữ cái cho một nhóm màu. X cho rau lá xanh, Đ cho rau củ đỏ cam như cà rốt, cà chua, bí đỏ, T cho trắng như su hào, củ cải, súp lơ, V cho vàng tím như cà tím, bắp cải tím. Ghi chữ cái nhỏ cạnh dấu tích.
Đếm số nhóm trong tuần, không đếm số loại. Cuối tuần, nhìn xem có đủ ba bốn nhóm màu không. Đếm số loại rau thì nhanh rối; đếm nhóm màu chỉ cần nhìn chữ cái.
Đổi theo mùa. Rau theo mùa thường tươi và dễ mua. Mùa đông miền Bắc nhiều cải, su hào, súp lơ; miền Tây mùa nước nổi có điên điển, bông súng. Ghi chép giúp bạn thấy mình có đang ăn theo mùa hay lặp mãi một vài loại.
Đừng biến thành bài tập. Nếu chữ cái làm việc ghi chậm lại và bạn bắt đầu ngại, bỏ phần này. Đếm bữa có rau vẫn là phần chính.
Đọc lại sau một tháng: bữa nào hay thiếu
Cuối tháng, đếm số dấu ở từng cột sáng, trưa, tối và chia cho số ngày đã ghi. Ví dụ giả định: bữa sáng có rau 3 trên 28 ngày, bữa trưa 15 trên 28, bữa tối 26 trên 28. Bức tranh rất rõ: bữa tối ổn, bữa trưa một nửa, bữa sáng gần như không. Tháng sau chỉ đặt một mục tiêu: nâng bữa trưa, chẳng hạn lên khoảng 20 ngày, bằng cách gọi thêm rau hoặc mang hộp rau.
Nhìn cả cột ghi chú. Những ngày bữa trưa không có rau có điểm chung không — ngày đi gặp khách, ngày ăn cùng đồng nghiệp ở quán quen, ngày quá bận phải ăn bánh mì? Mỗi điểm chung là một chỗ có thể chuẩn bị trước.
Đừng đọc lại bằng con mắt chấm điểm. Ba mươi ngày có rau ở bữa tối là nền tốt, không phải con số "chưa đủ". Thay đổi từng bữa một, mỗi lần một tháng, nhẹ nhàng hơn và bền hơn việc đổi cả thực đơn trong một tuần.
Khi tỉ lệ ở bữa bạn đang sửa đã ổn định khoảng hai tháng liền, có thể thôi ghi bữa đó và chỉ ghi bữa còn thiếu. Bảng nhỏ dần đi theo thời gian là dấu hiệu tốt: những nếp đã vững thì không cần theo dõi nữa.
Câu hỏi thường gặp
Ăn trái cây có thay được rau không?
Trái cây và rau đều được tính trong khuyến nghị rau quả hằng ngày nhưng không hoàn toàn thay nhau, vì thành phần khác nhau. Nên theo dõi tách riêng bằng ký hiệu khác để biết bạn có đang ăn quá ít rau mà bù bằng trái cây hay không.
Nước ép rau có được tính là bữa có rau không?
Nhiều hướng dẫn chỉ tính nước ép tối đa một phần mỗi ngày, vì ép bỏ bớt chất xơ. Trong bảng của bạn, có thể ghi nước ép bằng ký hiệu riêng, không tính là bữa có rau đầy đủ.
Rau đông lạnh, rau đóng hộp có tính không?
Có, nếu là rau thật và lượng đủ theo quy ước của bạn. Rau đóng hộp thường có muối, nên đọc nhãn và rửa qua nếu cần. Điều quan trọng là quy ước giữ cố định giữa các tuần.
Con không chịu ăn rau thì có nên làm bảng cho con không?
Có thể làm bảng bằng hình dán, mỗi bữa con thử một miếng rau thì dán một hình. Không phạt khi con không ăn, không so với anh chị em. Mục đích là để con làm quen dần, không phải để ép.
Người bệnh thận có nên ăn càng nhiều rau càng tốt?
Không hẳn. Một số bệnh thận cần hạn chế kali, mà nhiều loại rau giàu kali. Người có bệnh thận hoặc đang dùng thuốc chống đông cần hỏi bác sĩ về loại và lượng rau phù hợp trước khi đặt mục tiêu.
Một bữa có cả rau xào lẫn canh rau thì đánh mấy dấu?
Tuỳ quy ước bạn đặt. Cách đơn giản là mỗi bữa có rau chỉ một dấu. Nếu muốn chi tiết, đánh hai dấu cho bữa có từ hai phần rau trở lên. Chọn một cách và giữ nguyên suốt thời gian theo dõi.