Theo dõi luyện nghe nói ngoại ngữ khó hơn theo dõi từ vựng, vì không có thứ gì đếm được như số từ; cách làm được là đếm phút, tách phút nghe chủ động khỏi phút nghe nền, và mỗi tuần ghi âm mình nói một lần để làm mốc. Phút cho biết bạn có luyện đều không; bản ghi âm cho biết bạn có tiến không. Hai thứ này bổ sung cho nhau.
Bài này dành cho người tự luyện nghe nói, không có giáo viên kèm hằng ngày: học sinh, sinh viên, người đi làm cần ngoại ngữ cho công việc. Bạn sẽ có mẫu sổ một dòng mỗi ngày, cách tính phút nói khi chỉ có một mình, cách lưu bản ghi âm cho an toàn, và cách đọc lại sau ba tháng.
Vì sao nghe nói khó theo dõi
Với từ vựng, bạn đếm được từ mới. Với ngữ pháp, bạn đếm được bài tập. Còn nghe và nói là kỹ năng, tiến bộ đến chậm, không theo đường thẳng, và rất khó tự nhận ra từ ngày này sang ngày khác. Nhiều người luyện ba tháng rồi bỏ vì cảm thấy "chẳng thay đổi gì", trong khi thật ra họ đã nghe được nhiều hơn, chỉ là không có gì để so.
Một khó khăn khác là phút nghe rất dễ phồng lên. Bật một kênh nói tiếng nước ngoài suốt buổi chiều trong lúc làm việc khác cũng là nghe, nhưng nó khác hẳn mười lăm phút ngồi nghe kỹ một đoạn, dừng lại, nghe lại chỗ chưa rõ. Nếu cộng chung hai loại, sổ của bạn sẽ đẹp mà không phản ánh việc luyện thật.
Phút nói thì ngược lại, thường quá ít để ghi. Người tự học không có ai để nói cùng hằng ngày, nên hay để trống cột nói và dần bỏ luôn. Cần một định nghĩa rộng hơn về "nói" để có cái mà đánh dấu, như phần dưới sẽ bàn.
Vì những lý do đó, sổ luyện nghe nói nên có hai lớp: lớp hằng ngày đếm phút để giữ nhịp, và lớp hằng tuần là bản ghi âm để làm mốc so sánh. Thiếu lớp nào thì việc theo dõi cũng què một chân.
Tách nghe chủ động khỏi nghe nền
Bảng dưới phân biệt ba loại nghe thường gặp. Gợi ý là ghi riêng từng loại, hoặc ít nhất tách nghe chủ động ra một cột.
| Loại nghe | Trông như thế nào | Cách ghi | Giá trị cho việc luyện |
|---|---|---|---|
| Nghe chủ động | Ngồi nghe một đoạn ngắn, dừng lại, nghe lại, có thể chép lại hoặc nói theo | Đếm phút chính xác, đây là cột chính | Cao nhất cho việc nghe rõ từng chữ |
| Nghe có chú ý | Nghe một tập chương trình hay một bài nói, theo dõi nội dung nhưng không dừng lại | Đếm phút, ghi cột riêng | Tốt cho nghe hiểu ý chính, làm quen tốc độ |
| Nghe nền | Bật khi nấu ăn, lái xe, làm việc khác | Chỉ đánh dấu có hay không, không cộng phút | Làm quen âm điệu, nhưng khó đo tiến bộ |
Nhiều người thấy rằng khi đã tách ra, phút nghe chủ động của họ ít hơn họ tưởng rất nhiều. Ví dụ giả định: tổng phút nghe trong tuần là 300, nhưng nghe chủ động chỉ 40. Nhìn ra điều này là bước đầu để sắp xếp lại thời gian luyện.
Không có nghĩa nghe nền là vô ích. Chỉ là nó nên được ghi khác, để không che mất phần luyện có chủ đích.
Đếm phút nói khi học một mình
Nói theo (nhại lại). Nghe một câu, dừng, nói lại đúng như vậy. Đây là cách luyện nói phổ biến nhất khi không có người nói cùng. Mỗi phút nhại lại tính là một phút nói.
Đọc to. Đọc to một đoạn văn ngắn bằng ngoại ngữ, chú ý phát âm và ngắt nghỉ. Tính phút đọc to vào cột nói, nhưng đánh ký hiệu riêng vì nó khác với nói tự do.
Tự kể lại. Sau khi đọc hay nghe một đoạn, gấp lại và tự kể bằng ngoại ngữ trong một hai phút. Đây là bước gần với nói thật nhất khi luyện một mình.
Tự nói về ngày của mình. Trước khi ngủ, nói bằng ngoại ngữ ba câu về việc đã làm trong ngày. Ngắn, nhưng làm đều mỗi ngày thì cột nói không bao giờ trống.
Nói với người thật. Buổi trò chuyện với bạn học, giờ học nhóm, cuộc gọi luyện nói với người bản ngữ hay với giáo viên. Ghi cột riêng và ghi thêm một chữ về cảm giác: tự tin, căng thẳng, bí từ.
Ghi trung thực phần ngập ngừng. Nếu ba phút nói mà phần lớn là im lặng tìm từ, vẫn ghi ba phút. Thời gian tìm từ cũng là thời gian luyện; chỉ cần ghi chú "bí từ nhiều" để biết lần sau cần chuẩn bị từ trước.
Bản ghi âm hằng tuần: mốc so mình với mình
Bản ghi âm là phần quan trọng nhất của việc theo dõi nghe nói, vì nó là thứ duy nhất cho phép bạn nghe lại chính mình của tháng trước. Cách làm đơn giản như sau.
- Chọn một ngày cố định trong tuần, ví dụ sáng Chủ nhật.
- Chuẩn bị hai phần cố định: một đoạn văn ngắn để đọc to, giữ nguyên đoạn đó trong ba tháng; và một câu hỏi để tự trả lời tự do trong hai phút, mỗi tuần một câu khác.
- Ghi âm bằng điện thoại ở chỗ yên tĩnh. Không cần thiết bị đặc biệt; điều quan trọng là mỗi tuần ghi ở điều kiện gần giống nhau.
- Đặt tên tệp theo ngày, ví dụ năm tháng ngày, để sắp xếp tự đúng thứ tự.
- Trong sổ, đánh dấu tuần đó đã ghi âm và viết một câu tự nhận xét: chỗ nào trôi, chỗ nào vấp.
- Không nghe lại và chê ngay. Để dành việc so sánh cho mốc bốn tuần và mười hai tuần.
Về quyền riêng tư: giọng nói là dữ liệu cá nhân. Lưu bản ghi ở thư mục riêng, kiểm xem điện thoại có tự đồng bộ lên dịch vụ lưu trữ nào không, và đừng gửi bản ghi cho người lạ hay đăng công khai nếu bạn không muốn giọng mình nằm trên mạng. Khi nhờ người khác nghe góp ý, chỉ gửi cho người bạn tin.
Mẫu sổ một dòng mỗi ngày
Kẻ trên sổ giấy hoặc bảng tính, mỗi ngày một dòng. Đây là mẫu đủ dùng cho phần lớn người tự học:
- Ngày và thứ trong tuần.
- Phút nghe chủ động (con số chính xác).
- Phút nghe có chú ý (con số, có thể ước).
- Nghe nền: tích nếu có.
- Phút nói, kèm ký hiệu: N là nhại lại, Đ là đọc to, K là tự kể, T là nói với người thật.
- Nội dung đã nghe: tên chủ đề hoặc loại nguồn, ví dụ "bản tin", "hội thoại công sở", "phim".
- Ghi chú một hai chữ: nghe được bao nhiêu phần, chỗ nào khó.
- Riêng dòng của ngày ghi âm hằng tuần: thêm chữ "GA" và câu tự nhận xét.
Mức tối thiểu cho ngày bận có thể là năm phút nghe chủ động và ba câu tự nói trước khi ngủ. Ghi riêng ký hiệu để khi đọc lại phân biệt được ngày luyện đủ và ngày giữ nhịp.
Dữ liệu sổ này chỉ dùng để so với chính bạn. Mỗi người có xuất phát điểm và hoàn cảnh nghe nói khác nhau; không có mốc phút chung nào áp được cho mọi người.
Về chỗ đặt sổ: người luyện nghe thường luyện khi di chuyển, nên sổ giấy dễ bị bỏ quên ở nhà. Một cách gọn là ghi tạm vào ghi chú trên điện thoại trong ngày, tối về chép sang sổ chính một lần. Việc chép lại chỉ mất một phút, lại là dịp để nhìn lại hôm đó đã nghe gì, nói gì.
Đọc lại sau 90 ngày: nghe bản ghi tuần đầu
Mốc ba tháng là lúc phần lớn người tự học cần thấy một bằng chứng tiến bộ để đi tiếp. Hãy nghe liền ba bản ghi: tuần đầu, tuần thứ sáu và tuần mới nhất, cùng đoạn văn đọc to. Thường bạn sẽ nghe ra sự khác biệt ở độ trôi, ở chỗ ngắt nghỉ, ở những âm từng vấp. Ghi lại cụ thể: "tuần 1 vấp ở cụm này, tuần 12 đọc liền".
Tiếp theo, cộng phút nghe chủ động và phút nói theo từng tháng. Ví dụ giả định: tháng đầu 300 phút nghe chủ động, tháng hai 360, tháng ba 280 vì có hai tuần đi công tác. Đặt cạnh ghi chú, bạn biết ngay tháng nào vì sao tụt, và không cần tự trách.
Xem thêm cột nội dung: bạn có đang nghe đúng loại nội dung mình cần không? Người cần ngoại ngữ cho họp hành mà ba tháng chỉ nghe phim thì nên dịch chuyển sang hội thoại công sở. Sổ cho thấy sự lệch đó rõ hơn cảm giác.
Cuối cùng, chọn một điều chỉnh cho ba tháng tiếp theo: thêm phút nói với người thật, đổi đoạn văn đọc to, hay giữ nguyên. Đoạn văn cũ thì giữ lại để thỉnh thoảng đọc lại, làm mốc dài hơn.
Khi số phút che mất chất lượng
Bất kỳ con số nào cũng có thể bị chạy theo. Dấu hiệu dễ thấy nhất là phút nghe chủ động tăng đều nhưng bạn không còn dừng lại, không nghe lại chỗ khó, chỉ để đồng hồ chạy. Khi đó phút chủ động đã biến thành phút nghe có chú ý, và nên ghi đúng như vậy.
Một dấu hiệu khác là né phần nói với người thật vì sợ, dồn hết vào nhại lại và đọc to vì dễ đạt phút. Nhại lại và đọc to rất có ích, nhưng nếu mục tiêu của bạn là giao tiếp thì cột nói với người thật cần có mặt ít nhất thỉnh thoảng. Ghi chú cảm giác căng thẳng sau mỗi lần nói thật giúp bạn thấy nó nhẹ dần qua các tuần.
Nếu việc đếm phút bắt đầu gây áp lực, có thể hạ xuống chỉ đánh dấu có hay không trong một thời gian, nhưng vẫn giữ bản ghi âm hằng tuần. Bản ghi âm là phần dữ liệu có giá trị lâu nhất, và nó không đòi bạn phải đạt con số nào.
Cũng nên cẩn thận với việc so phút luyện của mình với những người khoe lịch học trên mạng. Người ta có thể đang ở trình độ khác, có thời gian rảnh khác, hoặc chỉ khoe những ngày đẹp nhất. Sổ của bạn ghi cả ngày mệt, ngày bận, ngày bí từ; chính vì thật nên nó chỉ so được với sổ cũ của bạn. Một tháng sau nghe được rõ hơn tháng trước, nói được liền hơn tuần đầu, đó là thước đo duy nhất cần quan tâm.
Câu hỏi thường gặp
Xem phim có phụ đề có tính là luyện nghe không?
Tính là nghe có chú ý nếu bạn theo dõi nội dung. Nếu bật phụ đề tiếng Việt và chủ yếu đọc chữ, phần nghe khá ít; nên ghi riêng hoặc chuyển sang phụ đề cùng ngôn ngữ khi trình độ cho phép.
Mỗi ngày nên luyện nghe chủ động bao nhiêu phút?
Không có con số đúng cho mọi người. Bắt đầu bằng mức bạn giữ được trong một ngày bình thường, có thể chỉ mười phút, giữ bốn tuần rồi xem lại sổ. Đều đặn mỗi ngày thường có ích hơn dồn nhiều vào cuối tuần.
Ghi âm mình nói nghe ngại quá, có bỏ được không?
Được, nhưng bạn sẽ mất cách duy nhất để thấy tiến bộ nói. Cảm giác ngại thường giảm sau vài tuần. Nếu vẫn ngại, ghi âm mà không nghe lại ngay, chỉ nghe ở mốc bốn tuần.
Có nên nhờ người khác chấm bản ghi âm không?
Nhờ người đáng tin góp ý vài chỗ cụ thể thì có ích. Nhưng sổ theo dõi không cần điểm số; thứ bạn cần là nhận xét mô tả như phát âm chỗ nào chưa rõ, để so với chính mình ở bản ghi sau.
Học nhóm trực tuyến thì ghi vào cột nào?
Phần bạn nói ghi vào cột nói với người thật, phần nghe người khác nói ghi vào nghe có chú ý. Không cần chính xác từng phút; ước theo tỉ lệ bạn nói trong buổi là đủ.
Luyện nghe nói cho trẻ thì có dùng sổ này không?
Có thể dùng bản đơn giản hơn, chỉ đánh dấu có nghe, có nói. Với trẻ, không chấm điểm, không so với bạn bè hay anh chị em; bản ghi âm nếu có thì cất riêng và để con tự quyết có muốn nghe lại không.