Sổ luyện đàn hữu ích nhất khi mỗi dòng ghi đủ bốn thứ: tập bao nhiêu phút, bài nào, đoạn nào (theo ô nhịp), và nhịp độ máy đếm nhịp đang dùng cho đoạn khó. Ba thứ đầu cho biết bạn có tập đều không; thứ tư là con số hiếm hoi trong âm nhạc cho thấy tiến bộ một cách khách quan, vì đoạn khó chơi sạch được ở nhịp độ nhanh dần qua các tuần.
Bài này dành cho người học đàn tại nhà, dù là piano, đàn phím điện tử, guitar hay đàn dây truyền thống, người lớn tự học hay phụ huynh có con học đàn. Bài không dạy kỹ thuật chơi, mà bàn cách ghi sổ, cách đọc lại sổ và một vài ranh giới để việc theo dõi không biến buổi tập thành áp lực.
Sổ luyện đàn ghi gì mà nhật ký thường không ghi
Nhiều người học đàn có ghi nhật ký kiểu "hôm nay tập 30 phút, thấy khá". Ghi vậy giữ được nhịp, nhưng sau ba tháng đọc lại không biết gì hơn. Sổ luyện đàn khác ở chỗ nó ghi rất cụ thể: bài nào, đoạn từ ô nhịp nào đến ô nhịp nào, ở nhịp độ bao nhiêu. Chính độ cụ thể đó cho phép bạn nhìn lại và thấy một đoạn từng vấp nay đã chạy.
Học đàn có một đặc điểm: phần lớn thời gian tập nên dồn vào những đoạn khó, không phải chơi đi chơi lại những phần đã thuộc. Nhưng chơi lại phần đã thuộc thì vui, nên tay cứ tự kéo về đó. Sổ ghi đoạn đang luyện giúp bạn trung thực với chính mình: nếu cả tuần không thấy dòng nào ghi đoạn khó, bạn biết mình đang né.
Sổ cũng là cầu nối với giáo viên nếu có. Mang sổ đến buổi học, giáo viên nhìn vào là biết tuần qua bạn tập gì, nhịp độ đã lên tới đâu, đoạn nào vẫn kẹt. Buổi học vì vậy đi thẳng vào chỗ cần chứ không mất mười phút đầu để kể lại.
Với người tự học không có giáo viên, sổ còn đóng vai một người kèm lặng lẽ. Mở sổ trước buổi tập, đọc dòng hôm qua, bạn biết ngay hôm nay bắt đầu từ ô nhịp nào, ở nhịp độ nào. Không phải nghĩ lại từ đầu, buổi tập vào việc nhanh hơn, và những buổi chỉ có mười lăm phút vẫn đủ để làm một phần có ích thay vì loay hoay chọn bài.
Mẫu một dòng mỗi buổi tập
Mỗi buổi tập một dòng; nếu một ngày tập hai lần, ghi hai dòng. Mẫu dưới đây đủ dùng cho phần lớn người học.
| Cột | Ghi gì | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Ngày | Ngày và thứ | Thứ Sáu |
| Phút | Tổng phút tập buổi đó | 35 |
| Khởi động | Gam, hợp âm, bài luyện ngón: tích nếu có làm | Tích |
| Bài và đoạn | Tên bài, ô nhịp đang luyện | Bài số 3, ô 17–24 |
| Nhịp độ | Nhịp độ máy đếm nhịp chơi sạch được đoạn đó | 72 |
| Chơi trọn bài | Có chơi từ đầu đến cuối một lần không | Không |
| Ghi chú | Chỗ vấp, cảm giác tay | Ngón 4 yếu ở ô 21 |
Cột nhịp độ chỉ cần ghi cho đoạn khó đang luyện, không phải cho cả bài. Nếu bạn chưa dùng máy đếm nhịp, có thể bỏ cột này trong vài tuần đầu và thêm vào khi giáo viên hoặc giáo trình bắt đầu yêu cầu.
Bảng tính rất hợp cho sổ luyện đàn vì bạn có thể lọc theo tên bài để xem riêng lịch sử luyện một bài. Sổ giấy thì dễ mang theo đến lớp và dễ để ngay trên giá nhạc.
Ghi nhịp độ máy đếm nhịp để thấy tiến bộ
Cách luyện đoạn khó bằng máy đếm nhịp tăng dần là cách phổ biến ở nhiều nhạc cụ. Ghi vào sổ như sau.
- Chọn đoạn khó, đánh dấu ô nhịp bắt đầu và kết thúc. Ghi vào cột bài và đoạn.
- Đặt máy đếm nhịp ở mức chậm đến mức bạn chơi sạch được, không vấp, không gồng tay. Ghi con số đó là mốc khởi đầu.
- Mỗi buổi, chơi sạch vài lần ở nhịp độ cũ rồi mới thử nhích lên một chút. Chỉ ghi vào sổ nhịp độ cao nhất mà bạn chơi sạch được, không ghi nhịp độ đã thử mà vấp.
- Nếu hôm nay chơi không sạch ở nhịp độ hôm qua, ghi nhịp độ thấp hơn. Lùi lại là chuyện bình thường, đặc biệt khi mệt.
- Khi đoạn đó đạt nhịp độ bài yêu cầu và giữ được trong vài buổi, đánh dấu đoạn đó "xong" và chuyển sang đoạn khó tiếp theo.
Sau vài tuần, cột nhịp độ của một đoạn sẽ cho bạn một dãy số tăng dần, có lúc chững, có lúc lùi. Đây là thứ hiếm thấy trong âm nhạc: một bằng chứng bằng số rằng bạn đang tiến. Nhiều người học đàn thấy dãy số này giúp họ qua những tuần chán nản tốt hơn mọi lời động viên.
Điều cần tránh là ghi nhịp độ đẹp hơn thực tế. Nếu ghi số mình mong chứ không ghi số mình chơi sạch, cột nhịp độ mất hết giá trị.
Chia phút tập và ghi cho rõ
Tổng phút không nói hết. Bốn mươi phút chơi lại bài đã thuộc và bốn mươi phút luyện đoạn khó có giá trị rất khác. Nếu chỉ ghi tổng phút, sổ sẽ không phân biệt được.
Ghi theo ba phần. Một cách đơn giản là chia buổi tập thành khởi động, luyện đoạn khó và chơi trọn bài, rồi ghi phút từng phần hoặc chỉ tích phần đã làm. Tỉ lệ giữa các phần tuỳ trình độ và lời khuyên của giáo viên.
Mức tối thiểu cho ngày bận. Năm phút: chỉ luyện đoạn khó một lần ở nhịp độ cũ. Ghi ký hiệu riêng. Ngày bận mà vẫn chạm vào đoạn khó giúp hôm sau không phải bắt đầu lại.
Ngày nghỉ có chủ đích. Nếu bạn quyết định nghỉ một ngày mỗi tuần để tay nghỉ, ghi chữ "nghỉ" thay vì để trống. Ô trống có chữ khác hẳn ô trống vì quên.
Tập bằng tai và bằng đầu cũng có thể ghi. Nghe bản thu mẫu của bài, đọc bản nhạc không đàn, nhẩm ngón tay khi đi xe. Những việc này có ích và có thể ghi vào cột ghi chú, nhưng không cộng vào phút tập trên đàn để dữ liệu không lẫn.
Sổ luyện đàn cho trẻ: giữ niềm vui trước con số
Nhiều phụ huynh lập sổ luyện đàn cho con. Sổ có ích nếu giữ được vài nguyên tắc sau:
- Sổ của trẻ chỉ cần đánh dấu có tập và tên bài, có thể dùng hình dán. Không cần phút chính xác, không cần nhịp độ với trẻ nhỏ.
- Không chấm điểm buổi tập, không ghi nhận xét chê lên sổ. Ghi chú nếu có thì mô tả: "đã chơi liền được câu đầu".
- Không so sổ của con với anh chị em hay bạn cùng lớp đàn, kể cả khi hai đứa học cùng một bài. Mỗi trẻ có nhịp riêng.
- Để con tự đánh dấu khi lớn hơn. Trẻ tự cầm bút tích ô thường có cảm giác làm chủ việc tập hơn là bị theo dõi.
- Không gắn phần thưởng lớn với chuỗi ngày dài; một ngày lỡ khi đó dễ làm trẻ buồn và muốn bỏ. Lời ghi nhận nhỏ, đều đặn hợp hơn.
- Khi con không muốn tập, hỏi lý do và trao đổi với giáo viên. Đôi khi bài quá khó, đôi khi con mệt vì lịch học dày; sổ tập giúp bạn kể cho giáo viên rõ ràng.
Mục đích của sổ cho trẻ là giúp con và phụ huynh nhìn thấy việc tập đều, chứ không phải bằng chứng để nhắc nhở hay trách. Nếu sổ thành nguồn cãi nhau trong nhà, tạm cất sổ là lựa chọn hợp lý.
Ghi âm mỗi tháng và đọc lại sổ
Ngoài con số nhịp độ, cách thứ hai để thấy tiến bộ là ghi âm. Mỗi tháng một lần, chơi trọn bài đang học hoặc một bài cũ đã thuộc, ghi âm bằng điện thoại ở cùng chỗ, ghi ngày vào tên tệp. Không cần chơi hoàn hảo; ghi âm đúng như trình độ lúc đó. Sau ba bốn tháng, nghe lại liền các bản ghi, bạn sẽ thấy độ trôi chảy và sắc thái thay đổi ra sao.
Đọc lại sổ mỗi tháng theo vài câu hỏi: tháng này tập bao nhiêu ngày, đoạn khó nào đã xong, đoạn nào nhịp độ đứng yên quá ba tuần, tỉ lệ thời gian luyện đoạn khó so với chơi bài đã thuộc ra sao. Ví dụ giả định: 20 ngày tập, hai đoạn khó xong, một đoạn đứng ở nhịp độ 80 suốt hai tuần. Đoạn đứng yên đó là thứ nên mang hỏi giáo viên.
Bản ghi âm và sổ chỉ dùng để so với chính bạn. Nếu bạn đăng bản ghi lên nhóm học đàn để xin góp ý, đó là quyết định riêng; bản ghi âm có giọng nói, tiếng nhà, đôi khi có tiếng người trong gia đình, nên nghe lại trước khi gửi đi.
Một mẹo nhỏ khi lưu bản ghi: ghi kèm trong sổ nhịp độ bạn chơi bài hôm đó và một câu cảm nhận. Mấy tháng sau nghe lại, bạn biết bản ghi ấy được chơi trong điều kiện nào, khỏi đoán vì sao có tháng nghe chậm hơn tháng trước.
Khi tay đau, mỏi hoặc buổi tập thành gánh nặng
Tập đàn là việc lặp lại động tác tay nhiều lần. Khuyến nghị chung ở mức phổ thông: khởi động ngón tay trước khi chơi, ngồi đúng tư thế, chia buổi dài thành nhiều quãng có nghỉ, và dừng khi thấy đau chứ không cố. Mỗi người khác nhau, nên giới hạn của bạn có thể khác người khác.
Khi ghi sổ, thêm chữ "đau" hoặc "mỏi" kèm vị trí (cổ tay, ngón, vai) mỗi lần thấy khó chịu. Nếu chữ này lặp lại nhiều buổi, hoặc đau kéo dài sang ngày không tập, hãy giảm thời gian, hỏi giáo viên về tư thế, và đi khám nếu không đỡ. Sổ ghi những lần đau giúp bác sĩ hiểu tình trạng của bạn nhanh hơn.
Cũng có lúc việc ghi sổ làm buổi tập nặng nề: bạn thấy phải đủ phút, phải tăng nhịp độ mỗi ngày. Khi đó có thể đơn giản sổ lại, chỉ ghi dấu tích và tên bài trong vài tuần. Đàn là để chơi; sổ chỉ là công cụ giúp bạn chơi được lâu hơn, đều hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có cần máy đếm nhịp riêng không?
Không bắt buộc. Máy đếm nhịp rời, đàn phím có sẵn chức năng đếm nhịp, hay ứng dụng đếm nhịp trên điện thoại đều dùng được. Điều quan trọng là dùng cùng một loại trong một giai đoạn để con số so được với nhau.
Tập ít phút mỗi ngày hay tập dài vào cuối tuần thì tốt hơn?
Với nhạc cụ, nhiều giáo viên khuyên tập ngắn và đều hơn là dồn dài. Sổ luyện đàn giúp bạn tự kiểm: đặt hai cách cạnh nhau trong vài tuần và xem nhịp độ đoạn khó tăng đều hơn ở cách nào.
Học đàn theo video không có giáo viên thì ghi sổ có khác không?
Ghi giống vậy, và còn quan trọng hơn vì không có ai nhìn tiến độ cho bạn. Bản ghi âm hằng tháng càng cần thiết, vì đó là cách duy nhất để nghe lại mình một cách khách quan.
Học hai nhạc cụ cùng lúc thì dùng một sổ hay hai sổ?
Một sổ cũng được nếu thêm cột nhạc cụ. Nhưng nếu hai nhạc cụ có giáo viên khác nhau, hai sổ riêng thường tiện hơn khi mang đến từng lớp học.
Con học đàn ở trung tâm, bố mẹ không biết nhạc thì ghi sổ thế nào?
Chỉ cần ghi ngày, có tập hay không, và tên bài theo lời con hoặc theo vở của trung tâm. Phần nhịp độ, đoạn khó để giáo viên ghi nếu họ muốn. Bố mẹ không cần đánh giá chất lượng buổi tập.
Bao lâu thì nên đổi đoạn khó dù nhịp độ chưa đạt?
Nếu nhịp độ đứng yên nhiều tuần, đổi sang đoạn khác một thời gian rồi quay lại thường giúp ích. Ghi rõ ngày tạm gác đoạn đó trong sổ để không quên quay lại.