Khi thu nhập lúc nhiều lúc ít, cách để dành dễ giữ nhất là bỏ ống một phần trăm cố định của mỗi ngày có thu, rồi đánh dấu trên bảng ngày nào đã bỏ, thay vì cố để dành một số tiền cố định mỗi tháng. Ngày bán được nhiều thì phần để dành tự lớn lên, ngày ế thì nhỏ lại, nhưng thói quen vẫn giữ nguyên.
Bài này dành cho người bán hàng ở chợ, người chạy xe, thợ sửa chữa, người làm nghề tự do và những ai được trả theo ngày, theo việc hay theo mùa. Bạn sẽ có cách chọn phần trăm, mẫu bảng đánh dấu, quy trình cuối ngày, cách ghi những ngày không có thu và cách đọc lại sau ba tháng. Bài chỉ bàn thói quen để dành, không đưa ra lời khuyên đầu tư hay vay mượn.
Vì sao lời khuyên "mỗi tháng để dành một khoản cố định" không hợp với bạn
Phần lớn hướng dẫn tiết kiệm được viết cho người nhận lương tháng: lương về ngày mùng 5, trích ngay một khoản, sống bằng phần còn lại. Với người thu nhập theo ngày, công thức đó gặp vấn đề ngay từ đầu, vì không có ngày nào là "ngày lương". Tiền về rải rác, có tuần dư dả, có tuần chỉ đủ tiền chợ.
Nếu cố đặt một con số cố định cho tháng, bạn sẽ rơi vào một trong hai tình huống. Tháng tốt thì đạt sớm rồi tiêu thoải mái phần dư, vì "đã để dành xong". Tháng xấu thì đến cuối tháng không gom đủ, cảm thấy thất bại, và tháng sau bỏ luôn. Cả hai đều làm thói quen đứt gãy.
Vấn đề thứ hai là con số tháng quá xa với hành động hằng ngày. Người bán hàng quyết định chuyện tiền mỗi tối khi đếm két, không phải mỗi cuối tháng. Thói quen để dành muốn bền thì phải gắn vào đúng khoảnh khắc đó: lúc đếm tiền xong, trước khi tiền chia vào các khoản khác. Đó là lý do cách theo dõi trong bài này xoay quanh từng ngày có thu, không xoay quanh tháng.
Chọn phần trăm để dành: bắt đầu nhỏ hơn bạn nghĩ
Phần trăm để dành là tỉ lệ bạn bỏ ống trên số tiền còn lại sau khi trừ tiền vốn của ngày hôm đó. Điểm này rất quan trọng với người buôn bán: tiền trong két chưa phải tiền lời. Nếu bỏ ống trên doanh thu, bạn có thể đang để dành bằng chính tiền nhập hàng ngày mai, và đến lúc phải rút ra thì cả thói quen lẫn tiền vốn đều rối.
Bắt đầu với một tỉ lệ thấp đến mức bạn chắc chắn làm được mỗi ngày có thu, kể cả ngày ế. Với nhiều người, đó là năm phần trăm. Ví dụ giả định: một chị bán rau ở chợ Cần Thơ, ngày bình thường sau khi trừ tiền vốn còn khoảng 300 nghìn, năm phần trăm là 15 nghìn. Con số nhỏ, nhưng đều đặn ba tháng thì đã là một khoản đáng kể cho lúc cần.
Sau một tháng làm trơn tru, tăng lên một chút, ví dụ bảy hay mười phần trăm. Đừng tăng vào tháng thấp điểm hay tháng có nhiều việc phải chi. Tính nhẩm phần trăm hằng ngày có thể mệt, nên hãy làm tròn cho dễ: lấy số tiền còn lại, bỏ hai số không cuối rồi nhân năm sẽ ra năm phần trăm gần đúng. Gần đúng là đủ, miễn là đều.
Mẫu bảng đánh dấu ngày có thu: một dòng một ngày
Kẻ bảng trên một trang sổ hoặc bảng tính, mỗi dòng một ngày. Ví dụ giả định một tuần của người chạy xe chở khách:
| Ngày | Có thu | Còn lại sau chi phí (ước) | Đã bỏ ống | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Thứ Hai | Có | khoảng 280 nghìn | ✓ 14 nghìn | |
| Thứ Ba | Có | khoảng 190 nghìn | ✓ 10 nghìn | Mưa buổi chiều |
| Thứ Tư | Có | khoảng 320 nghìn | ✓ 16 nghìn | |
| Thứ Năm | Không | — | ○ | Xe đi bảo dưỡng |
| Thứ Sáu | Có | khoảng 350 nghìn | ✓ 18 nghìn | |
| Thứ Bảy | Có | khoảng 400 nghìn | Quên | Về muộn |
| Chủ nhật | Không | — | ○ | Nghỉ ở nhà |
Có ba ký hiệu: dấu tích cho ngày có thu và đã bỏ ống, vòng tròn rỗng cho ngày không có thu, và chữ "quên" cho ngày có thu mà chưa bỏ. Ngày không có thu không phải ngày thất bại, nên ký hiệu của nó cũng khác hẳn. Cột "còn lại sau chi phí" chỉ cần ước nhanh; nếu thấy phiền, bạn có thể bỏ cột này và chỉ ghi số tiền đã bỏ ống.
Nếu bạn làm hai nghề cùng lúc, ví dụ bán hàng buổi sáng và chạy xe buổi tối, đừng kẻ hai bảng riêng. Một dòng một ngày, cộng phần còn lại của cả hai việc rồi mới tính phần trăm. Hai bảng nghe gọn gàng nhưng lại nhân đôi số lần phải nhớ, và chỉ cần quên một bảng là cảm giác bỏ dở lan sang bảng kia. Mục tiêu của bảng là giữ thói quen bỏ ống mỗi tối, không phải làm sổ kế toán cho từng nghề.
Quy trình cuối mỗi ngày làm việc
Cả quy trình nên gói gọn trong lúc đếm tiền cuối ngày, không thêm một bước riêng nào phải nhớ.
- Đếm tiền như bình thường, tách tiền vốn cho ngày mai ra trước.
- Ước phần còn lại, tính phần trăm đã chọn, làm tròn lên cho dễ đếm.
- Bỏ phần đó vào ống hoặc hộp riêng đặt ngay chỗ đếm tiền. Nếu nhận tiền qua chuyển khoản, chuyển ngay sang một tài khoản riêng chỉ dùng để dành.
- Đánh dấu tích vào dòng của ngày hôm đó, ghi số tiền đã bỏ.
- Nếu ngày đó không có thu, vẽ vòng tròn rỗng và ghi lý do ngắn gọn.
- Lỡ quên thì sáng hôm sau bỏ bù và sửa ký hiệu, không bỏ gấp đôi để "chuộc lỗi".
Đặt ống ngay cạnh két hay ví đựng tiền hàng là chi tiết nhỏ nhưng quyết định. Ống ở trong phòng ngủ, cách chỗ đếm tiền vài bước chân, đã đủ để những tối mệt bạn tự nhủ để mai bỏ.
Ngày không có thu và mùa thấp điểm: ghi thế nào cho nhẹ lòng
Ngày không có thu không làm đứt chuỗi. Cách theo dõi này không đếm chuỗi ngày liên tiếp; nó đếm tỉ lệ ngày có thu mà bạn đã bỏ ống. Ngày nghỉ, ngày ốm, ngày mưa bão không làm giảm tỉ lệ đó.
Ngày lỗ cũng là ngày không có thu. Có ngày bán được hàng nhưng sau khi trừ vốn và chi phí thì không còn gì, thậm chí âm. Ghi vòng tròn rỗng, không bỏ ống. Để dành từ tiền lỗ chỉ làm bạn hụt vốn.
Mùa thấp điểm là chuyện có thể đoán trước. Người bán quần áo biết sau Tết vắng khách, người làm du lịch biết mùa mưa ít việc. Đánh dấu đều qua một năm, bạn sẽ thấy rõ các tháng thấp điểm và chuẩn bị từ trước, thay vì bất ngờ mỗi năm.
Rút tiền ra lúc khó là đúng mục đích. Khoản để dành của người thu nhập không đều trước hết là để đỡ những tuần ế. Rút ra dùng thì ghi một dòng rút tiền vào bảng, không coi là thất bại. Thứ cần giữ là thói quen bỏ ống khi có thu trở lại.
Đọc lại sau 90 ngày: tỉ lệ, tổng tiền và nhịp của nghề
Sau ba tháng, đếm ba con số. Số ngày có thu, số ngày có thu mà đã bỏ ống, và tổng tiền đã bỏ. Lấy con số thứ hai chia con số thứ nhất là tỉ lệ giữ thói quen. Ví dụ giả định: 72 ngày có thu, 61 ngày đã bỏ ống, tỉ lệ khoảng 85 phần trăm. Đây là con số bạn so với chính mình ba tháng sau, không so với ai khác, vì nghề và hoàn cảnh mỗi người khác nhau quá xa.
Tiếp theo, nhìn những dòng ghi "quên". Chúng thường dồn vào vài tình huống: về muộn, ngày bán đắt hàng quá mệt, ngày có khách nợ tiền. Nếu một tình huống lặp lại nhiều, điều chỉnh đúng chỗ đó, ví dụ chuyển ống ra chỗ khác hay đổi thời điểm bỏ ống sang trước khi về.
Cuối cùng, nhìn cột tiền theo tuần để thấy nhịp của nghề. Tuần đầu tháng, tuần giữa tháng, mùa cưới, mùa tựu trường, mỗi nghề có nhịp riêng. Biết nhịp giúp bạn chọn thời điểm tăng phần trăm và những tuần nên giữ nguyên. Ghi các nhận xét đó vào trang cuối của sổ; một năm sau đọc lại, đó là thông tin quý hơn bất kỳ lời khuyên chung nào.
Những lỗi hay gặp khiến tiền để dành cứ tự vơi đi
Ngay cả khi bảng đánh dấu đều, tiền để dành vẫn có thể hao hụt vì vài lỗi lặp lại. Những lỗi hay gặp nhất:
- Lấy tiền ống trả tiền hàng. Hết vốn nhập hàng thì mở ống ra. Một hai lần thì không sao, thành nếp thì ống chỉ còn là két phụ. Nếu hay xảy ra, có thể tiền vốn đang thiếu, cần xem lại chứ không phải xem lại thói quen để dành.
- Để dành trên doanh thu thay vì phần còn lại. Như đã nói ở trên, cách này làm bạn ăn vào vốn mà không biết.
- Ngày đắt hàng tiêu thoáng tay. Ngày nhiều tiền, phần trăm để dành cũng lớn hơn, nhưng cảm giác dư dả khiến người ta chi luôn phần còn lại. Đánh dấu ngày đắt hàng bằng một ký hiệu riêng để cuối tháng xem mình tiêu thế nào những ngày đó.
- Cho mượn từ ống. Người quen hỏi mượn, ống ở ngay đó nên khó từ chối. Bạn được phép nói rõ đó là tiền đã dành cho việc khác, và nếu cho mượn thì ghi một dòng vào bảng.
- Để chung với tiền nhà. Ống để dành mà cả nhà ai cũng lấy được khi thiếu tiền chợ thì không còn là ống để dành. Thống nhất với gia đình từ đầu.
Nếu thu nhập đang không đủ cho chi tiêu thiết yếu, việc đầu tiên không phải là để dành mà là xem lại chi phí cố định và tìm hỗ trợ phù hợp. Đánh dấu ngày có thu vẫn có ích ở giai đoạn này, vì nó cho bạn thấy nhịp thu nhập thật, nhưng đừng ép mình bỏ ống khi chưa đủ ăn.
Câu hỏi thường gặp
Thu nhập không đều thì nên để dành bao nhiêu phần trăm?
Bắt đầu thấp, khoảng năm phần trăm phần tiền còn lại sau khi trừ vốn và chi phí của ngày đó, để chắc chắn làm được cả ngày ế. Sau một tháng đều đặn thì tăng dần, tránh tăng vào mùa thấp điểm hay tháng nhiều việc phải chi.
Có nên để dành trên tổng tiền bán được trong ngày không?
Không nên với người buôn bán, vì tổng tiền bán còn bao gồm tiền vốn. Để dành trên doanh thu dễ khiến bạn hụt vốn nhập hàng rồi lại phải rút ống ra. Hãy tính trên phần còn lại sau khi đã tách vốn.
Ngày không đi làm có cần đánh dấu không?
Có, nhưng bằng ký hiệu riêng như vòng tròn rỗng kèm lý do ngắn. Đánh dấu giúp bạn sau vài tháng thấy được mình nghỉ bao nhiêu ngày và vì sao, đó là thông tin hữu ích về nhịp làm việc, không phải để tự trách.
Nên bỏ ống tiền mặt hay chuyển khoản sang tài khoản riêng?
Tuỳ cách bạn nhận tiền. Nhận tiền mặt thì ống đặt cạnh chỗ đếm tiền là tiện nhất. Nhận chuyển khoản thì chuyển ngay sang một tài khoản riêng không gắn thẻ chi tiêu hằng ngày. Số tiền lớn dần thì nên gửi vào nơi an toàn hơn ống ở nhà.
Người làm nông thu nhập theo mùa vụ có áp dụng được không?
Được, nhưng đơn vị theo dõi nên là mỗi lần có thu như bán lứa rau, bán lứa gà, thay vì mỗi ngày. Mỗi lần thu, trừ chi phí vụ đó rồi để dành theo phần trăm, đánh dấu vào bảng. Phần để dành giúp đỡ những tháng giữa hai vụ.