Một bảng theo dõi học từ vựng tốt ghi ba thứ mỗi ngày: số từ mới đã học, số lượt ôn đã làm, và những từ vừa quên. Nó không ghi "đã thuộc bao nhiêu từ", vì con số đó gần như không ai đo chính xác được, và cố đo nó thường dẫn tới tự lừa mình. Đo những việc bạn làm được hằng ngày thì dữ liệu thật, và chính những việc đó cộng lại thành vốn từ.
Bài này dành cho người tự học một ngoại ngữ bất kỳ, đang đi học hay đi làm, muốn có một tờ bảng đơn giản để biết mình đã học đều chưa. Phần phương pháp ghi nhớ như ôn ngắt quãng hay hộp thẻ chỉ được nhắc ở mức cần để ghi; trọng tâm là cách đánh dấu, cách đặt mức, và cách đọc lại bảng.
Đo việc làm, không đo "đã thuộc"
Người mới tự học từ vựng hay đặt mục tiêu kiểu "thuộc 1.000 từ trong ba tháng". Mục tiêu đó nghe rõ, nhưng rất khó theo dõi: thế nào là thuộc? Nhìn thấy thì hiểu, nghe thấy thì nhận ra, hay tự nói ra được trong câu? Một từ hôm nay nhớ, tuần sau có thể quên. Đếm số từ "đã thuộc" vì vậy thường là đếm số từ đã từng gặp, và con số đó làm người học yên tâm sai chỗ.
Cách chắc chắn hơn là đo hành động. Hôm nay có học từ mới không, bao nhiêu từ? Có ôn lại các từ đến hạn không? Mất bao nhiêu phút? Những câu này trả lời được ngay, trung thực, không cần bài kiểm tra. Khi hành động đều trong nhiều tuần, vốn từ sẽ tăng như một hệ quả, và bạn sẽ cảm nhận được điều đó khi đọc hay nghe.
Nếu vẫn muốn biết vốn từ tăng tới đâu, cách đơn giản là mỗi tháng làm một lần tự kiểm nhỏ: lấy ngẫu nhiên hai mươi từ trong sổ, che nghĩa, xem nhớ được mấy từ. Ghi kết quả ở góc trang tháng, chỉ để so với tháng trước của chính bạn. Đừng làm việc này hằng ngày; kiểm quá dày khiến bạn học để qua bài kiểm chứ không học để dùng.
Mẫu bảng một dòng mỗi ngày
Bảng dưới là mẫu tối giản có thể kẻ trên sổ hoặc bảng tính. Một dòng là một ngày; ghi xong trong khoảng nửa phút.
| Cột | Ghi gì | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Ngày | Ngày tháng, thêm thứ trong tuần | Thứ Ba |
| Từ mới | Số từ mới đã học hôm nay | 8 |
| Lượt ôn | Đã ôn các từ đến hạn chưa: tích, tích rỗng nếu ôn một phần, để trống nếu chưa | Tích |
| Phút | Tổng phút học từ vựng, ước theo khung cũng được | 15 |
| Từ quên | Số từ ôn mà không nhớ ra | 3 |
| Nguồn | Từ lấy từ đâu: giáo trình, bài đọc, phim, công việc | Bài đọc |
| Ghi chú | Một hai chữ về hôm đó | Mệt, học trên xe |
Nếu thấy bảy cột là nhiều, giữ ba cột đầu là đủ. Cột "Từ quên" là cột nhiều người bỏ nhưng lại có ích nhất khi đọc lại, vì nó cho thấy lúc nào bạn nạp quá nhanh so với khả năng ôn.
Dùng bảng tính thì thêm một ô tự cộng tổng từ mới mỗi tuần và tỉ lệ ngày có ôn. Dùng sổ giấy thì dành một dòng cuối tuần để cộng tay; việc cộng tay cũng là một lần nhìn lại tuần.
Đặt số từ mới mỗi ngày cho vừa sức
Số từ mới quyết định khối lượng ôn về sau. Mỗi từ mới hôm nay sẽ quay lại nhiều lần trong các tuần sau để ôn. Học hai mươi từ mỗi ngày nghe hăng hái, nhưng sau ba tuần lượng từ đến hạn ôn dồn lại có thể lớn hơn thời gian bạn có. Đó là lý do nhiều người bỏ cuộc ở tuần thứ ba hay thứ tư mà không hiểu vì sao.
Bắt đầu thấp và giữ bốn tuần. Một mức khởi đầu thận trọng, ví dụ năm đến mười từ mỗi ngày, giữ đủ bốn tuần rồi mới tính chuyện tăng. Nếu cột "Lượt ôn" gần như ngày nào cũng có dấu tích đầy, bạn có thể tăng nhẹ.
Ưu tiên ôn hơn từ mới. Ngày bận, bỏ phần từ mới nhưng giữ phần ôn. Ghi số từ mới bằng 0 và vẫn tích cột ôn. Bảng sẽ cho thấy ngày đó bạn vẫn học, chỉ ở mức duy trì.
Lấy từ có ngữ cảnh. Từ lấy từ bài đọc, đoạn phim hay công việc thật thường dễ nhớ hơn danh sách rời. Cột "Nguồn" giúp bạn nhận ra loại nguồn nào cho ít từ quên nhất.
Đừng chạy theo con số của người khác. Trên mạng có nhiều lời hứa học hàng trăm từ mỗi ngày. Mỗi người có thời gian, trình độ và mục đích khác nhau; mức của bạn là mức bạn giữ được đều trong nhiều tháng.
Ghi lượt ôn cho đúng
Ôn là phần làm vốn từ ở lại. Dù bạn ôn theo lịch giãn cách, theo hộp thẻ hay theo một ứng dụng thẻ ghi nhớ, cách ghi vào bảng nên thống nhất như sau.
- Mỗi sáng hoặc đầu buổi học, xem có bao nhiêu từ đến hạn ôn hôm nay. Với hộp thẻ giấy là số thẻ trong ngăn đến lượt; với ứng dụng là con số nó báo.
- Ôn xong toàn bộ thì tích đầy. Ôn được một phần thì tích rỗng và ghi số còn lại ở cột ghi chú, ví dụ "còn 12".
- Đếm số từ không nhớ ra trong lượt ôn, ghi vào cột "Từ quên". Không cần ghi từ nào ở bảng chính; danh sách từ cụ thể để ở trang riêng.
- Nếu hôm đó không ôn, để trống ô. Không đánh dấu bù vào hôm sau; hôm sau có ôn thì tích ô của hôm sau.
- Cuối tuần, đếm số ô tích đầy, tích rỗng và trống ở cột ôn. Ba con số này cho biết lượng ôn có đang vượt sức hay không.
Nếu cột ôn bắt đầu toàn tích rỗng, đó là tín hiệu rõ nhất để giảm từ mới trong một hai tuần cho lượng ôn hạ xuống. Bảng chỉ có ích khi bạn để nó điều chỉnh kế hoạch.
Trang riêng cho từ hay quên
Ngoài bảng ngày, dành vài trang cuối sổ hoặc một trang tính riêng cho những từ quên nhiều lần. Đây là nơi dữ liệu biến thành việc học cụ thể.
- Mỗi khi một từ bị quên lần thứ hai, chép nó vào trang này kèm một câu ví dụ bạn tự đặt.
- Thêm một cột đánh dấu số lần quên; mỗi lần quên thêm một gạch nhỏ.
- Xem trang này mỗi tuần một lần, đọc to các từ và câu ví dụ. Không cần học lại từ đầu.
- Tìm điểm chung: từ dễ nhầm với một từ khác, từ ít gặp trong đời thường, từ có cách phát âm khó. Mỗi nhóm cần cách nhớ khác nhau.
- Khi một từ đứng yên không thêm gạch nào trong một tháng, gạch nó khỏi trang. Danh sách này nên ngắn dần chứ không dài mãi.
Trang từ hay quên cũng là chỗ bạn thấy rõ nhất mình tiến bộ: những từ từng quên năm lần, sau vài tháng tự nhiên dùng được trong câu.
Nếu học bằng bảng tính, trang này có thể là một trang tính riêng với ba cột: từ, câu ví dụ, số lần quên. Sắp xếp theo số lần quên giảm dần là thấy ngay những từ cần chú ý nhất tuần đó. Với sổ giấy, chỉ cần để trang này ở cuối sổ và đánh một dải giấy màu để mở nhanh.
Ngày bận, ngày ốm, những tuần đi xa
Học từ vựng là việc dài hơi, nên chắc chắn có những ngày không học được. Cách ghi trung thực là để trống và viết lý do ngắn ở cột ghi chú: "ốm", "đi công tác", "nghỉ lễ". Những ô trống có lý do khác hẳn ô trống không lý do khi bạn đọc lại; chúng cho thấy hoàn cảnh chứ không cho thấy sự lười.
Với những tuần biết trước là bận, ví dụ mùa quyết toán ở công ty hay mùa thi ở trường, có thể đặt trước một mức duy trì: không học từ mới, chỉ ôn mỗi ngày năm phút. Ghi chữ "duy trì" ở đầu tuần trong bảng để sau này nhìn lại không tưởng đó là tuần chểnh mảng.
Khi quay lại sau một đợt nghỉ dài, lượng từ đến hạn ôn có thể dồn rất nhiều. Đừng cố ôn hết trong một ngày. Chia ra nhiều ngày, tạm dừng từ mới cho tới khi lượng ôn trở lại mức bình thường, và ghi rõ trong bảng là đang trong giai đoạn "trả bài". Cách này giúp bạn không bỏ hẳn chỉ vì nhìn thấy một con số lớn.
Dịp Tết là trường hợp đặc biệt vì kéo dài và khó đoán. Nhiều người chọn cách ghi cả tuần Tết bằng một khung chung, ví dụ khoanh tròn bảy ô và viết "Tết" ở giữa, rồi coi như một đoạn nghỉ có chủ đích. Nếu trong tuần đó có hôm nào ôn được thì vẫn tích bình thường. Quan trọng là ngày đầu tiên sau Tết có một dấu tích, dù chỉ là mức duy trì, để nhịp học nối lại ngay chứ không trôi sang tháng sau.
Đọc lại bảng sau 30 ngày
Sau một tháng, bạn có khoảng ba mươi dòng. Đọc lại theo thứ tự: số ngày có học (từ mới hoặc ôn), số ngày ôn đủ, tổng số từ mới, và xu hướng của cột từ quên. Ví dụ giả định: 24 ngày có học, 18 ngày ôn đủ, khoảng 160 từ mới, cột từ quên tăng dần từ tuần thứ ba. Đọc như vậy cho thấy tốc độ nạp từ đang hơi nhanh so với thời gian ôn.
Tiếp theo xem cột nguồn và cột ghi chú. Có thể bạn thấy từ lấy từ bài đọc ít bị quên hơn từ lấy từ danh sách có sẵn, hoặc những ngày học trên xe cho nhiều từ quên hơn ngày học ở bàn. Những quan sát này là của riêng bạn, không có trong sách hướng dẫn nào.
Cuối cùng, quyết định một điều chỉnh cho tháng sau, chỉ một: giảm từ mới, đổi giờ học, đổi nguồn từ, hoặc giữ nguyên nếu mọi thứ đang ổn. Viết điều chỉnh đó ở đầu trang tháng mới. Đến cuối tháng sau, bạn sẽ có dữ liệu để biết điều chỉnh đó có tác dụng không.
Câu hỏi thường gặp
Học từ vựng trên ứng dụng thì còn cần bảng riêng không?
Nhiều ứng dụng đã đếm sẵn số từ và lượt ôn. Bảng riêng vẫn có ích nếu bạn học từ nhiều nguồn, hoặc muốn ghi những thứ ứng dụng không ghi như nguồn từ, cảm giác hôm đó và lý do ngày lỡ.
Một cụm từ hay một mẫu câu có tính là một từ không?
Nên tính là một đơn vị. Học theo cụm thường hữu ích hơn học từ rời, nên đừng để cách đếm làm bạn né cụm từ. Chỉ cần thống nhất cách đếm từ đầu và giữ nguyên.
Nên học từ vựng vào giờ nào để dễ đánh dấu đều?
Giờ nào gắn được với một việc cố định hằng ngày thì dễ giữ hơn, ví dụ ngay sau bữa sáng hay trong lúc chờ xe. Ghi giờ học vào cột ghi chú vài tuần đầu, rồi đọc lại xem giờ nào có nhiều dấu tích nhất.
Học hai ngoại ngữ cùng lúc thì ghi thế nào?
Dùng hai bảng riêng hoặc hai nhóm cột riêng trên cùng một trang. Gộp chung làm mất thông tin, vì mỗi thứ tiếng có nhịp nạp từ và lượng ôn khác nhau.
Thấy số từ quên tăng thì có phải mình học kém không?
Không. Từ quên tăng thường chỉ có nghĩa là lượng từ mới đang nhiều hơn khả năng ôn hiện tại, hoặc nguồn từ chưa đủ ngữ cảnh. Đó là thông tin để điều chỉnh kế hoạch, không phải nhận xét về khả năng của bạn.
Có nên khoe số từ đã học lên mạng để có động lực không?
Tuỳ bạn, nhưng nên cẩn trọng. Khoe số liệu dễ kéo theo so sánh với người khác, mà người khác có xuất phát điểm và thời gian khác bạn. Nếu cần người đồng hành, chia sẻ với một bạn học cùng mục tiêu thường nhẹ nhàng hơn.